Literair Nederland

De romancier Peter Lenssen (1957) is geen regelmatig publicerend auteur maar heeft wel twee omvangrijke boeken op zijn naam. Zowel in Toplöss (1989) als in het zojuist verschenen Bitterdagen raakt hij over de historie van Limburg, zijn provincie van herkomst, niet uitgepraat. Mogelijk is het betrekkelijk late debuut en de lange pauze tussen de twee werken te verklaren uit het streven naar perfectie. Bitterdagen is goed geschreven en de opbouw van het verhaal over de geestelijk verminkte hoofdpersoon met de ironische naam Sjef Sonneschein is voorbeeldig.

Deze zonderlinge gepensioneerde geschiedenisleraar, geboren in 1927, is vanaf de eerste bladzijde van Bitterdagen aan het woord als een causeur. Zijn leven lang heeft hij gezwegen over het trauma van zijn jeugd. Bij stukjes en beetjes ontrolt zijn persoonlijke geschiedenis die tegelijk het ‘totale’ verhaal is over kolonialisme, Tweede Wereldoorlog, steenkolenmijnen en door overheid en geestelijkheid in stand gehouden maatschappelijk onrecht. Het verhaal tevens over de mens die nooit leert van de geschiedenis, zijn naaste niet liefheeft en hartgrondig haat.

Lenssen moet al jong gefascineerd zijn geraakt door getuigenissen van zijn ouders en grootouders over de Duitse bezetting en de daaraan voorafgaande roerige jaren. De jaren dertig en veertig van de vorige eeuw roept hij via de hoofdfiguur namelijk op alsof hij er zelf middenin gestaan heeft. Hij laat Sonneschein met een ‘grote bek’ en schijnbaar emotieloos de hoofdstukken vertellen met veel oog voor, niet altijd functionele, details. De hoofdstukken hadden hier en daar zeker beknopter gekund. Zo heeft de beschrijving van een dagje in de jaren dertig met zijn vader in Aken aanvankelijk te veel van een toeristisch verslag.

In datzelfde hoofdstuk krijgt de lezer overigens een van de hoogtepunten in Bitterdagen voorgeschoteld: de brutale schoffering van een straataccordeonist als aankondiging van grootschalige nazistische misdaden tegen de menselijkheid. Via de vertellende ik-figuur bouwt Lenssen in de roman een spanning op die de lezer doet snakken naar de ontknoping van de treurige geschiedenis, naar Sonnescheins afrekening met zijn intense verbittering. Bovendien vraagt de geleidelijk aangescherpte sfeer van dood en verderf om een catharsis.

Bitterdagen heeft door het komen en gaan van generaties iets weg van Sartre’s Walging en van het proza van Wolkers over het menselijk bestaan als een druppel op een gloeiende plaat. Het wekt voorts reminiscenties aan de nog niet zo lang geleden druk beoefende bewustzijnsromans waarin de hoofdpersonen hun gedachten ‘ongestructureerd’ de vrije loop laten. Al of niet beïnvloed door zulke voorbeelden heeft Lenssen een individueel geluid. Vanaf de eerste bladzijde ontsnapt aan de hoofdpersoon een eigenzinnige toon: ‘

Ik heb mijn eigen burcht gebouwd […] Ik heb het de gemeente laten weten. Sindsdien komt er nog meer tuig aan de deur. Overheidsslaven. Regelzeikers. […] Kijk, daar achter, daar leeft die gek, een dwaas figuur. Iemand die niets van anderen wil weten. Dat kan toch niet. Daar moeten we iets aan doen.’

De in Zuid-Limburg opgroeiende Sjef Sonneschein is ertoe voorbestemd te leven in een grensgebied waarin na het uitbreken van de oorlog twee dicht bij elkaar liggende en voorheen gescheiden werelden in elkaar schuiven. Het gezin Sonneschein en familieleden uit de nabije Duitstalige regio krijgen te maken met nazi’s, met horrorachtig lieden zoals ze in Bitterdagen trefzeker maar nogal ongenuanceerd worden uitgebeeld.

Later, als de hoofdpersoon aan het eind van zijn leven gekomen terugblikt, is hij net als in zijn jeugd in twee verscheurde realiteiten opgesloten, nu die van heden en verleden. Gebieden zonder grenzen. Heden en verleden accorderen, legt Lenssen een van de personages in de mond. ‘Waarom ging je eigenlijk geschiedenis studeren?’ vraagt Sjors. ‘Omdat je me vertelde dat het heden vooral ook verleden is.’

Sonnescheins enige gezelschap in het voor immer duistere hier en nu bestaat uit zijn honden en een vriendin, een paria als hij. Af en toe bezoekt zij haar makker om, lijkt het, samen ten onder te gaan. Zij prostitueert zich om aan drugs te komen en de ring rond Sjef wordt almaar nauwer door oprukkende  Alzheimer.
Van meet af aan is duidelijk dat het grote zwijgen over een buurman die mede schuldig is aan Sjefs oorlogstrauma, eerder laat dan vroeg zal worden verbroken. Ongewis wordt dit wanneer het flink begint te spoken in het hoofd van Sonneschein. Kort vóór het slot verscheurt hij bladzijden uit boeken zonder er zich later iets van te herinneren.

Dan volgt zijn laatste daad. Hij verlaat zijn huis om definitief af te rekenen met het verleden en doet daar tot in de puntjes verslag van. Met zijn korte termijn geheugen is dan kennelijk niets meer mis.
In deze slotfase verzuimt Lenssen het aangrijpend relaas te voegen in het verloop van de romanwerkelijkheid die hij tot dan toe rond Sonneschein heeft gesponnen. Maar Bitterdagen is van begin tot eind zó ontroerend dat zulks voor het eindoordeel over het boek nauwelijks gewicht in de schaal mag leggen.