De psychologe en schrijfster Marte Kaan werd door de filosofen Coen Simon en Frank de Meester gevraagd om nieuw licht te werpen op de redelijkheid aan de hand van een fragment uit Liefhebben, een kunst, een kunde van Erich Fromm. Hoe lastig ook, Kaan probeert het vooral praktisch te houden. Het resultaat is een lichtvoetig maar beslist niet zweverig verhaal.
In turbulente tijden met korte lontjes, reaguurders, online haters en verhit activisme en anti-activisme lijkt de oproep ‘Wees toch eens redelijk’ best wel… redelijk, eigenlijk. ‘Maar biedt de rede wel soelaas als behalve God ook feiten en objectiviteit in diskrediet zijn geraakt, en particuliere gevoelens bovendien verdacht zijn?’ vragen Simon en De Meester.
Toiletverfrisser
Marte Kaan vervat haar antwoord in een essay, waarin ze eigen ervaringen inzet om duidelijk te maken dat het bereiken van ‘redelijkheid’ volgens het recept van Erich Fromm een lange en moeilijke weg is. Echte redelijkheid is volgens Fromm heel wat meer dan rationalisme. Zelfaanvaarding en ootmoed zijn onmisbaar om ons op een redelijke manier tot de wereld en vooral de mensen om ons heen te kunnen verhouden. Echte redelijkheid is niet een kwestie van het loslaten van de ratio op alles en iedereen, inclusief onze eigen gevoelens. Het is meer een kwestie van het verbinden van wat woelt in de onderbuik met het denken in ons hoofd. Het compleet doorvoelen van gedachten en het compleet accepteren en doordenken van gevoelens. Best wel boeddhistisch-achtig inderdaad. Gelukkig weet Kaan de valkuil van narcistisch mindfulness-guruïsme te vermijden. Ze bestrijdt het zelfs, onder meer door te verwijzen naar Selling spirituality, waarin Jeremy Carrette uitlegt dat spiritualiteit heden ten dage is verworden tot een commerciële symboliek die geld opbrengt in alle hoeken van de consumptiemaatschappij, van de meditatie-industrie tot en met ‘Zen’ toiletverfrisser. Dat wil ook weer niet zeggen dat ze alle boeddhistische wijsheden overboord zet. Ze vertrekt vanuit haar eigen ervaringen als psycholoog in de verslavingszorg, haar ervaring als therapeut in leertherapie, als partner in een relatiecrisis, als toegewijd partydrugsgebruiker en als deelneemster aan een 10-daagse Vipassana-zitmeditatie. Niet omdat daarin het ultieme antwoord schuilt, maar omdat ze bij elkaar opgeteld een beeld bieden van de hobbels op de weg naar de bedoelde redelijkheid (wat ook weer niet lijkt samen te vallen met verlichting of loutering). Ook alternatieve debat- en opinievormingstechnieken als ‘deep democracy’ worden aangestipt.
Onbehagen en onderbuik
Aan de hand van Erich Fromm en met behulp van Martha Nussbaum (die in Oplevingen van het denken stelt dat emoties onderdelen zijn van het redeneren zelf), komt Kaan tot een interessante herschrijving van redelijkheid: ‘voelen wat redelijk is, zonder te stoppen met denken.’ En – maakt zij met voorbeelden duidelijk – dat is heel iets anders dan instinctief handelen (gestuurd door reclame, de opinie-industrie of sociale media) en dat al rationaliserend rechtvaardigen.
Onderbuik biedt geen pasklaar recept voor redelijkheid, wél concrete, weldenkende en relativerende woorden in aangebrande tijden. En er zijn interessante dwarsverbanden met Bas Heijne’s eerdere essay in dezelfde reeks, over Onbehagen.
Nieuw Licht is een reeks filosofische pamfletten van uitgeverij Ambo/Anthos. Coen Simon en Frank Meester leggen relevante vragen uit ‘klassieke’ teksten van onder meer De Beauvoir, Huizinga, Bourdieu, Rousseau en Aristoteles voor aan ‘de scherpste hedendaagse denkers’. Het leverde essays op over onder meer migratie (van Femke Halsema) onbehagen (Bas Heijne) feminisme (Ewald Engelen) en opvoeden (Daan Rovers). Meer teksten zitten in de pijplijn. Iedere publicatie gaat gepaard met een debat in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam en de Der Aa-kerk te Groningen. Een Nieuw Licht Facebook-pagina bevat alle informatie.
