Literair Nederland

Sinds kort woont een deel van mijn familie in Noorwegen. Fjell heet het gehucht waar ze voor vier jaar zijn neergestreken. Het ligt niet ver van Bergen, maar het duurt even voor je daar bent als je aangewezen bent op het openbaar vervoer. Anders dan in Bergen regent het in Fjell niet elke dag. Toen ik er was, was het zelfs abnormaal warm voor de tijd van het jaar. Het was mijn eerste kennismaking met een land dat ik ook literair nog nauwelijks ontgonnen heb. Ik heb heel wat in te halen.

De vier jaargetijden van Karl Ove Knausgård , dé Noorse schrijver van dit moment, liggen verleidelijk te lonken, maar ik laat ze voor wat ze zijn en kies De Antitheek (1999) van Feico Houweling. Feico mag mij naar het land begeleiden waar hij heel erg van hield. Dat ook een deel van zijn familie er woont, is vast geen toeval.
De eerste keer dat Feico Houweling in Noorwegen kwam, was hij ongeveer zo oud als John Wilton, die in De Antitheek Nederland ontvlucht en naar Noorwegen lift in de hoop daar onderdak te vinden bij correspondentievrienden.

Heel erg ingenomen met zijn bezoek lijken zij niet, hoewel ze hem wegwijs maken en onderdak bieden. Als blijkt dat John zich blijvend in Geitvågen wil vestigen, krijgt hij te maken met de bureaucratische molen en moet hij terug naar huis om via daar werk in Noorwegen te vinden om zo een verblijfsvergunning af te dwingen.
De Antitheek speelt zich af tegen de achtergrond van het referendum in 1972. De Noren zeiden toen ‘nee’ tegen de Europese Gemeenschappen (en later nog een keer tegen de Europese Unie). Die setting bood Feico Houweling de gelegenheid om de protectionistische politiek van de Noren te thematiseren, maar uiteindelijk gaat het in De Antitheek toch om John, die huis en haard om een heel duidelijke reden blijkt te hebben verlaten en zichzelf om dezelfde reden ook in Geitvågen onmogelijk maakt.

Feico Houweling schreef De Antitheek ver voordat ik hem leerde kennen. Ik weet zeker dat hij niet John Wilton is, maar ik vroeg me tijdens het lezen wel af in hoeverre zijn Noorse avonturen in zijn roman beland zijn. Ik kan het hem niet meer vragen. Feico overleed op 19 mei jl.

Een van de naar Noorwegen vertrokken familieleden is, zo jong als hij is, geobsedeerd door haaien. Toen ik hem vertelde dat ik een boek aan het lezen was over twee mannen die hun uiterste best doen om een haai aan de haak te slaan, wilde hij van alles over dat boek maar vooral over die haai weten.
Die haai is een Groenlandse en de mannen die er veel voor over hebben om er één te vangen zijn kunstenaar Hugo Aasjord en schrijver Morten Strøksnes. De laatste doet in Haaienkoorts: de kunst van het vangen van een grote haai in een rubberbootje op de Noorse Zee (2016) niet alleen verslag van hun pogingen, maar loodst de lezer ook langs wat er in diverse opzichten geweten moet worden over de haai, zijn leefomgeving en die van de mens die, overgeleverd aan de elementen, ook in leven moet zien te blijven.

Dat het in een fjord flink kan spoken, is me inmiddels duidelijk. Ook wie op een zonnige dag argeloos het doen en laten van krabbetjes gadeslaat, dient dus op haar hoede te blijven.

Als Cees Nooteboom in het gezelschap van schrijvende collega’s naar het hoge Noorse noorden – het Ultima Thule waar ook Morten Strøksnes de nodige woorden aan wijdt – vliegt, weet hij ongeveer wat hem te wachten staat. Hij heeft zich ingelezen, en deelt in Ultima Thule: een Pompei op Spitsbergen (in Scheepsjournaal: een boek van verre reizen, 2010) wat hij zo over Spitsbergen te weten kwam. Tegenover het Spitsbergen dat uit die verhalen opduikt – koud, onherbergzaam en ontoegankelijk – zet hij zijn eigen waarnemingen. Hij is gevoelig voor de sfeer die bepaald wordt door de architectonische doelmatigheid en de nabijheid van een voormalige – en inmiddels ook weer – vijandige natie.
Grijs, eenzaam en verlaten, zo ervaart hij de tweede bestemming: de Pyramiden, een op het oog van het ene op het andere moment verlaten Russische mijn. Een plek die hem aan Oostblok en Koude Oorlog doet denken.

Terwijl Cees Nooteboom na de verplichte ‘excursies’ langzaam maar zeker in zijn vertrouwde reismodus komt, blijft hij gefocust op ‘grensverhalen’.

https://www.youtube.com/watch?gl=SN&v=1u7O_Mb0aYw&hl=fr

Werd ik vrolijk van 19 Vergiftigingen (2017) van Nils Chr. Moe-Repstad? Dat niet. In de negentien gedichten die zijn bundel telt, komt een breed scala aan het leven – in de breedste zin van het woord – ontwrichtende bedreigingen voor. Ongrijpbaar grote gevaren, maar ook de dagelijkse dingen waarmee de mens de planeet en zichzelf in gevaar brengt.

Wie 19 Vergiftigingen alleen maar zo – als een aanklacht tegen de menselijke natuur – leest, doet de dichter tekort. Die geeft namelijk blijk van een enorm springerige geest en een prettige belezenheid, waardoor de lezer zich voortdurend af moet vragen waar de dichter het allemaal vandaan haalt, want Nils Chr. Moe-Repstad schuwt intertekstualiteit niet. Maar weet tegelijk ook de schijn van verwijzen op te houden.

Eén van de dingen die zijn bundel zo aangenaam ontregelend maakt, is een ik – ‘jeg’ is dat in het Noors, en niet ‘ikke’ dat betekent ‘niet’, weet ik dankzij de tweetaligheid van de bundel – waar ik geen grip op krijg. Waardoor ik steeds opnieuw op het verkeerde been gezet word.

Tijdens het lezen van 19 Vergiftigingen hoor ik Nils Chr. Moe-Repstad zijn werk getergd en langzaam voordragen. Want ik zag hem een paar jaar geleden tijdens Poetry International in Rotterdam. Daarna dacht is dat zijn werk deprimerend was, maar dat is het allerminst.

Nagekomen:

Recent verscheen Staren naar water van Lodewijk Ouwens. Water is het overkoepelende thema in deze bundel. Dat water kan de gedaante aannemen van neerslag in diverse gradaties, maar niet al het water is even onschuldig. Lodewijk Ouwens wijdt bijvoorbeeld twee gedichten aan Virginia Woolf en de rivier die haar hielp een einde aan haar leven te maken.
Ook Lord Byron komt ook in de vocabulaire van de dichter Lodewijk Ouwens voor. Byron zwemt overigens niet, hij houdt zich tijdens zijn Grand Tour op in Venetië.

In Staren naar water kwam ik het gedicht Fjell tegen.

Hier dwingt de poolwind de berken
tot nederigheid, kruipen
tot ook dat stokt
in rolrond graniet, trollenbrood.

Hier jaagt de sneeuwuil op sneeuwhoenders
sneeuwgorzen, sneeuwhazen

Leven uitgebeend
tot aftreksom

jagen vreet kracht
wie mist verzwakt
wie drie maal mist verliest
de macht zich te verwarmen

dan wachten
tot de kou op het bot
tot de poolvos je weet te vinden
verlost.

Ik weet niet of het over het Fjell gaat, waar ik in het voorjaar was. Fjell is niet alleen maar een gemeente en gehucht, het is ook een Noors woord. Het betekent berg.