Schotland exporteert naast whisky en zalm ook behoorlijk wat sociaal-realistische fictie. James Kelman won bijvoorbeeld in 1994 terecht de Booker Prize voor zijn helaas niet in het Nederlands beschikbare roman How Late it Was, How Late, met de diepe ellende in Glasgow als onderwerp. En wie herinnert zich niet Irvine Welsh’ vuilbekkende heroïnejunkies? Steracteur Ewan McGregor heeft aan de verfilming van Trainspotting zijn doorbraak te danken.
In Sal lijkt Mick Kitson (1962) aanvankelijk dezelfde weg op te gaan. De dertienjarige Sal is met Peppa, haar zusje van tien, op de vlucht voor de politie na de moord op haar stiefvader Robert. Maar de zussen rennen vooral weg voor huiselijk geweld, seksueel misbruik en de drank- en drugsverslaving van hun ouders:
‘Ze heeft Robert een keer in zijn hand gebeten toen hij ma sloeg en daarna mepte hij haar door de kamer en noemde haar een klein tyfuswijf dus ik liet me op haar vallen om te zorgen dat hij haar niet meer kon slaan en toen gaf hij mij twee trappen in mijn rug zodat ik een bloeduitstorting kreeg die eerst paars en toen geel werd en ik weer moest thuisblijven van school.’
Sal heeft met gestolen creditcards van Robert survivalspullen op het internet besteld en vlucht na de moord op haar stiefvader met Peppa de wildernis in van Galloway Forest Park, een woest, ongerept natuurgebied in het zuidwesten van Schotland. De meisjes overleven er door strikken te zetten, te vissen of op kleinwild te jagen met een luchtbuks. Hoe heeft een stadskind als Sal dat geleerd? Door filmpjes te bekijken op YouTube en zich in gespecialiseerde websites te verdiepen. Nogal ongeloofwaardig als u het ons vraagt, maar oordeel vooral zelf.
Ver weg van de grootstedelijke armoede slaat Kitson dus een andere richting in met zijn boek en wordt zijn roman een lofzang op de natuur, op het harde, maar eerlijke en mooie leven in de wildernis. Sinds Henry David Thoreau in 1845 de natuur in trok en voor een zelfvoorzienend bestaan koos om Walden te schrijven, is het aantal boeken die een pleidooi vormen voor een eenvoudiger bestaan, dichter bij moeder aarde, niet meer bij te houden. Jammer genoeg verliest Kitson zich echter vooral in praktische uiteenzettingen over survivaltechnieken, zoals het looien van konijnenvellen, vistechnieken, of de heilzame voordelen van gore-tex:
‘De beste stof is gore-tex; waar Peppa’s Helly Hansen-jack van is gemaakt. Gore-tex houdt wind tegen maar is ademend zodat het vocht van je lichaam er in één richting doorheen kan en je geen vochtvorming binnen in je laagjes krijgt want dat vocht kan onder heel koude omstandigheden bevriezen en daar zou je uiteindelijk ook aan doodgaan.’
Ongetwijfeld nuttig voor wie zelf graag in de natuur kampeert, maar voor andere stervelingen qua leeservaring vergelijkbaar met de gebruiksaanwijzing van de toaster.
In stilistisch opzicht is dit boek weinig opzienbarend. De vorm lijkt er niet toe te doen en de nadruk ligt dan ook vooral op de plot, maar helaas gaat het ook met de spanningsopbouw mis. Zo wordt de vaart uit het verhaal gehaald door een zeer lang intermezzo over ene Ingrid, een oude Duitse vrouw die de meisjes in het bos ontmoeten en van wie de hele voorgeschiedenis in de DDR wordt naverteld. In dit opzicht is onze blik op literatuur natuurlijk ook ingrijpend veranderd door de overheersende beeldcultuur. We zijn inmiddels Netflix-series gewend waarin het verteltempo zeer hoog ligt en meerdere verhaallijnen elkaar voortdurend doorkruisen. De ‘traagheid’ van literatuur, waarin de plot vaak niet het belangrijkste is, heeft precies daarom vaak haar charme, maar wanneer de nadruk net op de actie ligt, zoals in dit boek, is ze eigenlijk alleen maar hinderlijk. De ontknoping van het verhaal, waarin de losse eindjes nog snel worden samengebonden, verandert daar jammer genoeg niet veel aan.
