Michelle van Dijk (1981) is schrijver en leraar Nederlands. Eerder verschenen haar romans Darko’s lessen en Witter dan sneeuw. Haar hertaling van de klassieker Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan bracht het werk van Louis Couperus bij een nieuw publiek. Kijk niet om! is een merkwaardig boek. Een lappendeken: deels een roman, een deels essayistische stukken over mythologie met verbanden naar de moderne maatschappij, en deels een toneelstuk. Daarbij is het ook nog een liefdevolle kijk op de moeder van de auteur, reflectie op de huidige maatschappij, een pleidooi voor emancipatie. En een waarschuwing aan de moderne mens over de vorming van beelden over de rollen van man en vrouw. Passend in de tijd waarin vrouwen vaak slachtoffer zijn van de beelden die zijn gevormd door opvoeding, sociale media, et cetera.
De bladspiegel, de inkt dikte van de letters, is aangepast aan elk onderdeel. Het boek bestaat uit drie soorten teksten: het verhaal van de ik-persoon, een lerares klassieke talen, rondom haar moeder, haar verleden en ontmoeting met een jeugdvriend. De ik-persoon schreef een bestseller over bedrog in de oudheid. Deze tekst wordt afgewisseld door essayistische stukken over de Griekse mythologie gekoppeld aan de moderne tijd. Wellicht delen uit haar bestseller? Het derde deel bestaat uit een toneeltekst over een affaire van tante Kate met haar leidinggevende.
Een boek als een lappendeken
Daardoor heeft Kijk niet om! drie lagen. Het verhaal van de lerares klassieke talen en over de liefde, het verhaal van de quilt die haar moeder maakt voor een overleden zus én het verhaal van die zus, de tante van de lerares en haar affaire. Als lezer is het, zeker in het begin van het boek, een zoektocht. Waar gaat dit over? Wat hebben de diverse onderdelen met elkaar te maken? Gelukkig wordt dat in de loop van het boek wel duidelijk, al duurt het even. Het boek kent als inhoudsopgave een schema waarin te zien is hoe het allemaal in elkaar zit. Echt helder is dat schema overigens niet.
De titel van het boek is ontleend aan de mythe van Orpheus die in de onderwereld niet mocht omkijken naar zijn geliefde Eurydice, anders zou hij haar verliezen. Ook die mythe is een waarschuwing. Laat je vooral niet leiden door hoe je gevormd bent door je opvoeding, de normen en waarden van ‘vroeger’, het beeld dat bestaat van (de relatie tussen) man en vrouw.
Recente gebeurtenissen en mythen
In de klassieke mythen worden vrouwen vaak gestraft voor hun nieuwsgierigheid en ook hun loyaliteit (zoals Orpheus en Penelope). Dat kan ook vertaalt worden als, ze laten zich misbruiken, laten over zich heen lopen. Van Dijk vergelijkt recente gebeurtenissen met deze mythen. Het bekendste voorbeeld is de vernedering van Hilary Clinton (tijdens het Monica Lewinsky-schandaal rondom haar man) en weer later haar verlies van de presidentsverkiezing. Daarmee geeft ze aan dat mechanismen rondom de rol van de vrouw heel diep zijn geworteld en moeilijk zijn uit te roeien.
Wat opvalt is het gebruik van interpunctie die als een soort middel om te associëren. Daardoor ontstaan vaak moeizame zinnen: ‘Ze moet verder, overziet het zebrapad, de kruising met trambanen, geen trams te zien’. En: ‘Ze wenkt dat hij nu door kan lopen, gebaart een soort van ‘sorry, mijn fout’, de handpalmen opgeheven naast de schouders, en ziet dan dat hij blijft staan.’
Verrassende afloop
Van Dijk wil heel veel vertellen en veel boodschappen doorgeven met dit boek. Ze wijdt nogal uit over co-ouderschap, internetdating, lichamelijke klachten en de oorzaken daarvan, een kind met autisme, rollen van man en vrouw. En overal heeft ze een (uitgebreide) mening over, wat op den duur vermoeiend kan zijn. Daarentegen is de structuur van het boek knap gedaan, maar zoals gezegd, ook ingewikkeld. De diverse delen verhouden zich pas op een laat tijdstip tot elkaar, wat het lezen van dit boek tot een echte zoektocht maakt.
De toon van Van Dijk, de manier waarop ze alles uitlegt en verbindt, is een echte onderwijstoon, bijna moralistisch, in ieder geval te uitgesproken. Al met al is het een overvol boek. En toch, je blijft wel lezen. Dat is dan weer de verdienste van Van Dijk. Je wilt weten hoe het afloopt en hoe alles in elkaar grijpt. Verrassend is de afloop van het deel over de ik-persoon. Maar lees daarvoor zelf het boek.
