Literair Nederland

Reisdoel Kiev, een miljoenenstad die na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zowel de hoofdstad van het nieuwgevormde Oekraïne is, als ook de bakermat van ‘moedertje’ Rusland waarmee Oekraïne ondertussen op voet van oorlog leeft.

Een stukje geschiedenis

Oekraïne heeft nauwelijks een geschiedenis als onafhankelijk land. Delen van het land hebben in het verleden deel uit gemaakt van het vroegere keizerrijk Oostenrijk-Hongarije, Polen, Litouwen en Rusland. De bevolkingssamenstelling is heel divers met als gevolg dat weinig mensen zich Oekraïener beschouwen. De inwoners van het westelijk gelegen Lviv voelen zich het meest verwant met Polen of Litouwen, terwijl de inwoners van het oostelijke Donjetsk en Loehansk duidelijk Russische georiënteerd zijn. Als na de onafhankelijkheid in 1991 de economie instort, nemen de spanningen in het land toe. De westelijke gebieden willen toenadering tot de Europese Unie, terwijl de mensen in het oosten meer verwachten van de oude banden met Rusland.

Als in februari 2014 na langdurige demonstraties, stakingen en geweldplegingen op het Maidanplein in Kiev, de Russisch gezinde president de kuierlatten neemt naar Rusland en er een pro-westerse regering aantreedt, wordt deze niet erkend door Rusland. Onlusten op de Krim, waar het merendeel van de bevolking Russisch gezind is, leidt ertoe dat Rusland besluit militair in te grijpen en het schiereiland in te lijven. Dit moedigt de pro-Russische mensen in het oosten van het land aan de wapens op te nemen tegen de regering. Met steun van Russische wapens en, naar het schijnt, zelfs Russische militairen weten deze separatisten stand te houden tegen de regeringstroepen met als gevolg dat het land in een voortdurende staat van (burger)oorlog en anarchie verkeert. De corruptie viert hoogtij en gewetenloze zakenlui maken vaak de dienst uit. De regering is niet in staat de problemen het hoofd te bieden en is zelf onderdeel van de problemen.

Een goed beeld biedt het prachtige boek Oorlog en kermis van Olaf Koens. Koens besteedt daarin veel aandacht aan het conflict in het oosten van Oekraïne. De titel duidt op de bizarre, krankzinnige realiteit waarin veel mensen in Rusland en Oekraïne leven. Iets van die kermisgedachte kom je overigens ook tegen in de recente debuutroman Kiev op de bodem van een glas van Tobias Wals

Boelgakov

Na vorig jaar een bezoek te hebben gebracht aan Lviv, waar gewoon op straat in alle openbaarheid rollen toiletpapier en deurmatjes werden verkocht met een afbeelding van Poetin erop, is het interessant te zien hoe zich dit verhoudt tot de stemming in het meer centraal gelegen Kiev.
Daarnaast is Kiev ook de geboorteplaats van Boelgakov, de schrijver van De meester en Margarita, een hoogtepunt in de twintigste eeuwse Russische literatuur. Het boek is een verhulde satire op de Russische samenleving onder Stalin. Margarita sluit een pact met de duivel om haar geliefde uit de gevangenis te bevrijden. Haar geliefde is een schrijver die wordt opgesloten in een gesticht vanwege een nog niet voltooid en nog niet gepubliceerd boek. Dit geldt eigenlijk ook voor Boelgakov zelf, die – als in een gevangenis – in het geheim aan zijn roman moest schrijven, omdat hij wist dat die onder Stalin nooit zou worden gepubliceerd. Russen en Oekraïeners hebben een gemeenschappelijke cultuur en koesteren hun schrijvers, zo ook Boelgakov.

Dagelijkse zorgen

Mijn contactpersoon tijdens deze reis is Sergeï. Hij ontvangt me gastvrij in zijn eenvoudige flat, ik krijg een inkijkje in de dagelijkse zorgen van de mensen in Kiev. Niet alleen is de levensstandaard niet te vergelijken met die van ons, ook de organisatiegraad van de samenleving staat op een heel ander niveau. De bestrijding van de corruptie bij de overheid baart de mensen veel zorgen. Sergeï geeft me een rondleiding door de universiteit van Kiev, zijn werkterrein; een prachtig, statig, classicistisch complex, een universiteit waardig. Vooral de mensa is schitterend en bepaald sfeervol. Het moet een genot zijn hier dagelijks te mogen vertoeven. Bij de bezichtiging van de collegezalen blijkt duidelijk het verschil met onze universiteiten. Alles is gericht op klassikaal, frontaal onderwijs, waarbij het gebruik van ICT spaarzaam is. Werkcolleges waarbij de discussie met de hoogleraar of medewerker centraal staat, komen nauwelijks voor. Alles ademt nog de sfeer van de jaren 50 bij ons, ook wat betreft de gezagsverhoudingen.

Tsja, en Boelgakov, die moet je eigenlijk gewoon lezen!

Deel 2 en deel 3 verschenen op zaterdag 26 mei en 2 juni.

Huub Bartman is historicus en liefhebber van Oost-Europese en Russische literatuur. Voor een goed begrip van het werk van deze schrijvers bezoekt hij graag de plaatsen waar ze hebben geleefd en gewerkt. Het afgelopen jaar was zijn reisdoel Kiev.