Literair Nederland

  • Voelen met verstand

    Voelen met verstand

    De psychologe en schrijfster Marte Kaan werd door de filosofen Coen Simon en Frank de Meester gevraagd om nieuw licht te werpen op de redelijkheid aan de hand van een fragment uit Liefhebben, een kunst, een kunde van Erich Fromm. Hoe lastig ook, Kaan probeert het vooral praktisch te houden. Het resultaat is een lichtvoetig maar beslist niet zweverig verhaal.

    In turbulente tijden met korte lontjes, reaguurders, online haters en verhit activisme en anti-activisme lijkt de oproep ‘Wees toch eens redelijk’ best wel… redelijk, eigenlijk. ‘Maar biedt de rede wel soelaas als behalve God ook feiten en objectiviteit in diskrediet zijn geraakt, en particuliere gevoelens bovendien verdacht zijn?’ vragen Simon en De Meester.

    Toiletverfrisser
    Marte Kaan vervat haar antwoord in een essay, waarin ze eigen ervaringen inzet om duidelijk te maken dat het bereiken van ‘redelijkheid’ volgens het recept van Erich Fromm een lange en moeilijke weg is. Echte redelijkheid is volgens Fromm heel wat meer dan rationalisme. Zelfaanvaarding en ootmoed zijn onmisbaar om ons op een redelijke manier tot de wereld en vooral de mensen om ons heen te kunnen verhouden. Echte redelijkheid is niet een kwestie van het loslaten van de ratio op alles en iedereen, inclusief onze eigen gevoelens. Het is meer een kwestie van het verbinden van wat woelt in de onderbuik met het denken in ons hoofd. Het compleet doorvoelen van gedachten en het compleet accepteren en doordenken van gevoelens. Best wel boeddhistisch-achtig inderdaad. Gelukkig weet Kaan de valkuil van narcistisch mindfulness-guruïsme te vermijden. Ze bestrijdt het zelfs, onder meer door te verwijzen naar Selling spirituality, waarin Jeremy Carrette uitlegt dat spiritualiteit heden ten dage is verworden tot een commerciële symboliek die geld opbrengt in alle hoeken van de consumptiemaatschappij, van de meditatie-industrie tot en met ‘Zen’ toiletverfrisser. Dat wil ook weer niet zeggen dat ze alle boeddhistische wijsheden overboord zet. Ze vertrekt vanuit haar eigen ervaringen als psycholoog in de verslavingszorg, haar ervaring als therapeut in leertherapie, als partner in een relatiecrisis, als toegewijd  partydrugsgebruiker en als deelneemster aan een 10-daagse Vipassana-zitmeditatie. Niet omdat daarin het ultieme antwoord schuilt, maar omdat ze bij elkaar opgeteld een beeld bieden van de hobbels op de weg naar de bedoelde redelijkheid (wat ook weer niet lijkt samen te vallen met verlichting of loutering). Ook alternatieve debat- en opinievormingstechnieken als ‘deep democracy’ worden aangestipt.

    Onbehagen en onderbuik
    Aan de hand van Erich Fromm en met behulp van Martha Nussbaum (die in Oplevingen van het denken stelt dat emoties onderdelen zijn van het redeneren zelf), komt Kaan tot een interessante herschrijving van redelijkheid: ‘voelen wat redelijk is, zonder te stoppen met denken.’ En – maakt zij met voorbeelden duidelijk – dat is heel iets anders dan instinctief handelen (gestuurd door reclame, de opinie-industrie of sociale media) en dat al rationaliserend rechtvaardigen.

    Onderbuik biedt geen pasklaar recept voor redelijkheid, wél concrete, weldenkende en relativerende woorden in aangebrande tijden. En er zijn interessante dwarsverbanden met Bas Heijne’s eerdere essay in dezelfde reeks, over Onbehagen.

    Nieuw Licht is een reeks filosofische pamfletten van uitgeverij Ambo/Anthos. Coen Simon en Frank Meester leggen relevante vragen uit ‘klassieke’ teksten van onder meer De Beauvoir, Huizinga, Bourdieu, Rousseau en Aristoteles voor aan ‘de scherpste hedendaagse denkers’. Het leverde essays op over onder meer migratie (van Femke Halsema) onbehagen (Bas Heijne) feminisme (Ewald Engelen) en opvoeden (Daan Rovers). Meer teksten zitten in de pijplijn. Iedere publicatie gaat gepaard met een debat in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam en de Der Aa-kerk te Groningen. Een Nieuw Licht Facebook-pagina bevat alle informatie.

     

     

    Carolien

    , , , , , , , , ,

  • Oogst week 49

    Moord op Commendatore

    ‘Toen ik vandaag uit een kort middagdutje ontwaakte, zat ‘de man zonder gezicht’ voor me. Hij had plaatsgenomen op de stoel tegenover de bank waarop ik had liggen slapen en staarde me strak aan, met zijn paar denkbeeldige ogen dat het zonder gezicht moest stellen.’

    Een zesendertigjarige portretschilder neemt zijn intrek in een oud atelier. Behalve door liefdesperikelen wordt hij geplaagd door een painter’s block. Hij hoopt in het afgelegen atelier tot rust te komen, en zijn inspiratie terug te vinden, maar het zal anders gaan.

    Op 1 december jl. is deel één van de nieuwe roman van Haruku Murakami, De moord op Commendatore, verschenen. Over ruim een maand zal deel twee verschijnen dat meteen gevolgd wordt door een speciaal Murakami-weekend op 13 en 14 januari op het cruiseschip Rotterdam.

    Moord op Commendatore
    Auteur: Haruki Murakami
    Uitgeverij: Atlas Contact

    Onderbuik

    In de serie Nieuw Licht leggen filosofen Frank Meester en Coen Simon een hedendaagse denker een vraag voor die in een klassiek geworden tekst al eerder aan de orde kwam, maar dan door een andere denker, in een andere tijd, en binnen een andere politieke en maatschappelijke context.

    In het woord vooraf van de achtste editie schrijven ze aan Marte Kaan:

    ‘Erich Fromm beschreef in 1956 in The Art of Loving de liefde als een integrerend deel van de persoonlijkheid. Waarmee hij wees op het belang van een gezonde emotionele huishouding in de redelijke omgang met elkaar. Zou jij, Marte, als psycholoog, relatie- en verslavingstherapeut, deze tekst van Fromm nog eens willen herlezen en de vraag willen beantwoorden in hoeverre emoties een rol kunnen en mogen spelen in onze oordeelsvorming?’

    Met als motto de uitspraak van de Amerikaanse schrijfster Maya Angelou – ‘I’ve learned that people will forget what you said, people will forget what you did, but people will never forget how you made them feel.’ – heeft Marte Kaan de handschoen opgenomen en Onderbuik – Nieuw licht op redelijkheid geschreven.

    Onderbuik
    Auteur: Marte Kaan
    Uitgeverij: Ambo|Anthos

    Verzet!

    Met de romans die hij schreef (Armin, Dover, Ik was Amerika en Godin, Held) was Gustaaf Peek (1975) zeer succesvol.

    Nu heeft hij het over een geheel andere boeg gegooid met een ‘revolutionair pamflet waarin hij decennia van kapitalistische indoctrinatie ondermijnt.’

    ‘In dit pamflet pleit Gustaaf Peek voor een van de nog altijd controversiële ideeën van Karl Marx: de rechtvaardige herverdeling van kennis, macht en inkomen. Het communisme heeft een nieuwe poging tegoed, een revolutie in de richting van een natuurlijker menselijk verbond en een betere wereld.’

    Verzet!
    Auteur: Gustaaf Peek
    Uitgeverij: Querido

    Carolien

    , , , , , , , , ,

  • Als antwoord op verveling

    Als antwoord op verveling

    Lee is bloedmooi, komt van een rijke familie en haar man verdient meer dan hij kan uitgeven. Ze noemt zichzelf een kosmopoliet, kent iedereen overal en geniet van al het goede dat het leven te bieden heeft. ‘Plastic geluk’ noemt haar vriendin Maya het.

    Lee(g)
    Lee is de hoofdpersoon in het boek. Haar meest opvallende gewoonte is dat ze steeds vertrekt. Dat heeft ze afgekeken van haar vader, die voor zijn baan meer in het buitenland zat dan thuis. Geheel volgens het Elektracomplex kiest Lee voor een man, Oscar, die op haar vader lijkt. Ook Oscars bankrekening is van Olympisch niveau en ook hij reist voor zijn werk de hele wereld over. En Lee reist met hem mee. Dan wonen ze weer een tijd in Brazilië, gevolgd door een paar jaar in Maleisië om uiteindelijk voor een periode in Thailand te blijven.
    Voor de buitenwereld lijkt haar leven perfect, maar Lee voelt zich doelloos. Ze mist iets in de mensen die ze ontmoet en de gesprekken die ze voert. Ze mist iets in haar leven.

    Moeder India
    Het boek is opgedeeld in drie delen. Het eerste deel heet Moeder India,  naar het land waar ze deze keer naar afreizen voor Oscars baan. Over deze bestemming is Lee minder enthousiast. De mensen zijn arm en de straten vies; ze vindt het maar niets. Ze sluit zich op en sluit zich af in haar te luxe landhuis, ver van alle ellende. Ze verveelt zich. Haar dagen voelen lang en leeg.

    De vriendschap
    In het tweede deel van het boek ontmoet Lee Maya en dit betekent een omslag in haar leven. Maya laat haar de spirituele kant van New Delhi zien. Via Maya komt Lee in een sloppenwijk terecht waar ze leert mediteren. Wekenlang staat ze om vier uur ’s ochtends op en mediteert de dag weg. Maya maakt Lee deel van haar ‘project’. Haar project bestaat uit het helpen van vrouwen die slachtoffer zijn geworden van vrouwenhandel. Ze wassen de vrouwen, geven ze schone sari’s en een tweede kans.
    Zo spontaan als Maya in Lee’s leven verschijnt, zo abrupt verdwijnt ze ook weer. Maar Lee zet het werk met de vrouwen voort. Ze brengt ze naar een tempel en besluit daar zelf ook te blijven.
    Het moment dat Maya ten tonele verschijnt, raakt zowel Lee als de lezer de grip op de werkelijkheid kwijt. Wat is er allemaal aan de hand met Lee, en wat en vooral wie is nog echt?

    Het experiment
    Dan het laatste deel van het boek: Het experiment. Na vier jaar in de tempel besluit Lee dat het tijd is om naar huis te gaan. Ze gaat terug naar Amsterdam, maar het duurt niet lang voordat het weer misgaat met haar. Ze kiest de weg naar ultieme verlossing: sallekhana. Langzaam bouwt ze haar eten en drinken af tot ze zal sterven. Een geritualiseerde vorm van zelfmoord volgens de rituelen van het Jaïnisme. Terwijl Lee tussen twee werelden in zweeft, blijkt ze er nog niet klaar voor te zijn om op te geven. Ze wil nog één keer terug naar India. Één laatste zoektocht naar Maya.

    Diepgang is zoek
    De schrijfster, Marte Kaan, woont zelf in New Delhi. Ze geeft mooie en rake omschrijvingen van het land en de mensen die er leven:

    ‘…. Mannen duwden platte karren met daarop groente en fruit, plastic zakken gevuld met noten, vuilnis, balen stof en oud papier… Uitgemergelde koeien en geiten met groteske Bijbelse koppen scharrelden tussen het vuilnis… Kinderen zaten in hun blote billen langs de weg en veegden de slaap uit hun ogen.’  

    Zo uitgebreid als sommige scènes worden beschreven, zo karig wordt het volgende beeld geschetst. Soms worden belangrijke details of interessante passages naar de achtergrond geschoven. Dit zorgt voor veel verwarring tijdens het lezen van het boek. Ook het tijdsverloop is erg vaag. Vaak wordt slechts tussen neus en lippen door genoemd dat het nu zo veel jaar verder is. Dit maakt het verhaal warrig en zorgt voor de nodige herlezing van bepaalde stukken tekst.

    Dat niet elk beestje bij zijn naam wordt genoemd, geeft het verhaal ook iets spannends. Lee: een vrouw die alles heeft, maar niet tevreden is. Ze lijkt te intelligent om zo’n oppervlakkig leven te leiden en daarom wekt zij als personage een lichte irritatie op. Wat is er toch met haar aan de hand? Op bepaalde punten in het boek zorgt de minimale informatie voor een fijn onheilspellend gevoel, maar meestal werkt het niet in het voordeel van het boek. Zo blijven de beweegredenen van Lee vaag. Op deze manier krijg je als lezer het gevoel dat je de hoofdpersoon niet goed leert kennen. Dit is jammer, want zo blijven ook de beweegredenen van de schrijfster, en de boodschap die zij wil overbrengen, onduidelijk. De diepgang waar Lee zo naar op zoek is, is in het boek niet te vinden.

     

     

    Carolien

    ,