Literair Nederland

  • Waar het juist om uitstellen gaat

    Waar het juist om uitstellen gaat

    Sunzi, De kunst van het oorlogvoeren is een van de internationaal bekendste werken van de klassieke Chinese literatuur. Het is vele malen vertaald. Maar nu pas is er de eerste Nederlandse vertaling rechtstreeks uit Chinees, van de hand van Mark Leenhouts die in 2025 de Martinus Nijhoff Vertaalprijs kreeg.

    Diverse Wikipedia-pagina’s, in niet minder dan 111 talen, weerspiegelen de bekendheid van het boek. De Franse Wikipedia meldt dat de eerste Europese editie in het Frans verscheen, in 1772. De Duitse Wikipedia somt tien Duitse vertalingen op, de Japanse Wiki noemt een dozijn Japanse vertalingen. De Engelse pagina vat de positie van boek en auteur goed samen: ‘Sun Tzu (Sunzi) wordt traditioneel beschouwd als de auteur van een klassiek Chinees werk over militaire strategie, uit de periode tussen de vijfde en derde eeuw voor onze jaartelling die bekend staat als de Strijdende Staten. Sun Tzu wordt in de Chinese en Oost-Aziatische cultuur vereerd als een legendarische historische en militaire figuur; zijn historische bestaan ​​is echter onzeker.’ Het artikel geeft een aansprekend voorbeeld uit de traditionele biografie op Sunzi. ‘Koning Wu ontbood Sun Tzu naar het paleis en vroeg hem zijn bekwaamheid te demonstreren door de koninklijke harem van 180 concubines tot soldaten op te leiden. Sun Tzu wees twee concubines die het meest in de gunst van de koning stonden, als commandanten aan. Hij gaf hen vervolgens bevelen, maar ze barstten in lachen uit. Tot ontzetting van de koning liet Sun Tzu de twee concubines executeren. Daarop gingen de andere “soldaten” zich onmiddellijk gedragen. En de koning benoemde Sun Tzu tot generaal.’

    Verschillende soorten strijders

    De Spaanse Wiki zegt dat Sunzi het handboek was voor de shoguns en generaals die vanaf de achtste eeuw Japan tot een eenheid smeedden. Het Engelse Wiki-artikel vermeldt dat twintigste-eeuwse leiders zoals Mao Zedong en Ho Chi Minh, net als Amerikaanse generaals inspiratie uit het boek hebben gehaald. De Franse Wikipedia stelt dat Sunzi werd gebruikt door de FARC-guerrilla’s in Colombia, zoals in hun aandacht voor inlichtingen, spionage en misleiding. ‘De invloed van Sun Tzu op deze revolutionaire bewegingen nam aanzienlijk toe via China, dat in de jaren zestig en zeventig de geschriften van Sun Tzu in het Spaans vertaalde en er voor zorgde dat ze in heel Latijns-Amerika werden verspreid om communistische strijders te steunen.’ Het Chinese Wiki-artikel stelt dat Sunzi vandaag de dag ‘verplichte lectuur is voor senior managers in veel Japanse bedrijven’, ‘frequent wordt aangehaald in juridische geschriften over onderhandelings- en processtrategieën’, ‘wordt bewonderd door de hoofdcoach van de Amerikaanse football-liga’, ‘door de coach van de Braziliaanse voetbalbond is gebruikt om het WK 2002 te winnen’ en ‘is meegenomen door illegale Chinese emigranten die bang waren in het buitenland gepest te zullen worden’.

    Zelfstandigheid

    Geen van de artikelen op Wikipedia evenaart de kwaliteit van de inleiding plus uitgebreide toelichting per hoofdstuk van vertaler Mark Leenhouts. Leenhouts’ eerste constatering is dat De kunst van het oorlogvoeren, het oudste traktaat over oorlogvoering uit de wereldliteratuur, in feite de kunst behelst om het oorlogvoeren zo lang mogelijk uit te stellen. Er klinkt geen wapengekletter, er wordt geen bloed vergoten, we zien geen verheerlijking van geweld of heldendaden. Als er iets is wat Sunzi’s krijgskunst typeert, is het: verstandig zijn: ‘Bespaar kracht, middelen en mensen, bespaar volk en land, leed en ontwrichting.’ Historici, schrijft Leenhouts, zijn het er al lang over eens dat er achter ‘meester Sun’ een collectief van schrijvers moet schuilgaan. De relatief kleine legers van het verleden, waarin strijdwagens de voornaamste rol speelden, zwollen rond 500 v.Chr. aan tot vijftigduizend tot soms tweehonderdduizend man voetvolk. Dat had alles te maken met de verbreiding van het ijzer. Daarmee konden scherpere en hardere wapens worden gemaakt dan in de voorafgaande bronstijd, en bovendien op grotere schaal. Meester Suns tekst moet tot stand zijn gekomen in de late vierde en vroege derde eeuw.

    Vertaling

    De vertaling is geen geringe klus, mede omdat de overlevering nogal wat varianten heeft opgeleverd. En soms lijkt de aansluiting van de delen te rammelen. De historische tekstvergelijking is een voortgaand proces. Zo werd in 1972 in een koningsgraf de vooralsnog oudst bekende versie ontdekt, gekalligrafeerd op bamboelatjes uit de tweede eeuw v.Chr.. Die versie bevat een paar niet eerder bekende tekstdelen, die echter zo fragmentarisch en onvolledig zijn dat ze voornamelijk als ondersteunend materiaal konden dienen.

    Er is in Sunzi’s werk veel invloed van het taoïsme bespeurbaar, de ‘zachte kracht’ van de natuur. De aantrekkelijkheid van het boek zit ‘m in de beknoptheid en de aforistische stijl. De kunst van het oorlogvoeren is een sterk gestileerde tekst met veel parallellie en herhaling, en een welhaast poëtisch gebruik van klank en ritme. De hoofdstukken hebben pregnante titels. Onder ‘Inschattingen’ schrijft meester Sun: ‘Als het terrein van leven en dood, de weg naar behoud of ondergang, kan die zaak niet zorgvuldig genoeg worden bekeken. Maak daarom uw eerste beoordelingen aan de hand van vijf hoofdzaken, uw verdere afwegingen aan de hand van zeven inschattingen, en verschaf uzelf zo inzicht in de situatie tussen de partijen.’ Onder ‘Slag leveren’ zet Sunzi uiteen dat dat fysieke strijd zoveel mogelijk vermeden moet worden: pas als men niet de plannen van de vijand kan verijdelen, niet zijn bondgenootschappen met andere generaals kan verstoren, komt het leveren van een veldslag of, ‘als laatste redmiddel’, het belegeren van een vesting in zicht. Het hoofdstuk ‘De negen terreinen’ gaat over de inzet van spionnen. ‘Plaatselijke spionnen worden geworven onder de onderdanen van de vijand. Interne spionnen worden geworven onder de ambtsdragers van de vijand. Dubbelspionnen worden geworven onder de spionnen van de vijand. Dode spionnen zijn eigen spionnen voor wie wij opzettelijk valse inlichtingen naar buiten brengen, opdat zij die doorgeven aan spionnen van de vijand. Levende spionnen zijn degenen die met inlichtingen weten terug te keren.’

    Wie de Chinese tekst kan lezen, ziet overal de mooie blokjes tekst waarin met heel weinig karaktertekens zoveel wordt verteld. Geen westerse vertaling kan dat echt recht doen. Maar met zijn beknopte zinnen en probate commentaar is het Mark Leenhouts gelukt optimaal de stijl en strekking van het origineel over te brengen.

     

    Carolien

    , , ,

  • Zomerboeken 2018 – Naar Formosa!

    Forbidden Nation

    Het is nog geen veertien uur vliegen van Amsterdam naar Taipei, de hoofdstad van Taiwan. Een ongebruikelijke bestemming. Inderdaad bestemming. Onder druk van China mag de vliegmaatschappij niet meer vliegen naar het land Taiwan, dat door China als een afvallige provincie wordt beschouwd, maar wel naar de bestemming Taiwan.
    De meeste mensen aan boord van ons toestel gaan niet naar Taiwan. Zelfs de stewardess kijkt verwonderd op: U gaat niet naar Bali? Niet naar de Filipijnen? U gaat voor zaken? Plezier?

    Er zijn maar weinig mensen die weten dat er in een ver verleden een ‘koloniale’ verbinding bestond tussen Taiwan, toen nog Formosa genoemd, en Nederland. In de zeventiende eeuw had de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) er een uitvalsbasis. Als je de zuidelijke kuststad Tainan bezoekt, vind je daar nog de overblijfselen van twee forten: Fort Zeelandia en Fort  Provintia. Wie daar meer over wil lezen kan de roman Formosa, voorgoed verloren van Joyce Bergvelt lezen. In deze rubriek kies ik voor vier andere boeken.

    Als doorsnee toerist heb je er niet veel aan om geschiedenisboeken over het land van bestemming te lezen. Geschiedenisboeken vertellen meestal niets over de tempel die je zou kunnen bezoeken, of dat ene café waar een beroemd schrijver zijn koffie dronk. Toch verdiep ik me, als ik op vakantie ga, liever in het verleden van een land, dan dat ik precies weet waar ik heerlijke cappuccino kan drinken, welke wijngaard het bezoeken waard is, welk hotel de zachtste bedden heeft. Ik ben dan ook een onhandige reiziger als ik me op deze verre tocht voorbereid met Forbidden Nation.

    ‘Taiwan is entering an era when the four-hundred-year old dream of the island’s 23 million people to be internationally recognized as sovereign masters of their own house will be won or lost.’ Zo opent Manthorpe zijn voorwoord en daarmee heeft hij zijn positie bepaald in de controverse tussen de Volksrepubliek China en Taiwan, ook wel de Republiek China genoemd. In twintig hoofdstukken vertelt hij meer dan 2000 jaar geschiedenis – en vooral de politieke –  van Taiwan. Je leert alles over de komst van de Nederlanders, over hoe de rebellenleider Koxinga Fort Zeelandia wist te veroveren, over de Japanse tijd, de komst van de miljoenen Chinezen, nadat Mao in China de macht greep, de dictatuur van Tchang Kai Tjek tot de opkomst van de Democratische Progressieve Partij, maar waar je de heerlijkste bubble tea kunt drinken, een wonderlijk drankje met stukjes tapioca, moet je op een andere plek vinden.

     

     

    Forbidden Nation
    Auteur: Jonathan Manthorpe
    Uitgeverij: Walgrave Macmillan (2009)

    Jongens van glas

    Op het omslag staat ‘roman uit China’ maar het verhaal speelt zich toch echt af in Taiwan en de auteur is Taiwanees. De flaptekst vertelt over ‘onzedelijk gedrag’ en ‘homoprostitués’. Maar wie vuiligheid zoekt, komt er bij Pai Hsien-Yung bekaaid vanaf. Daarom is Jongens van glas zo’n bijzondere leeservaring. Het verhaal speelt zich af aan het begin van de jaren zeventig, homoseksualiteit is taboe en dus verborgen. De lezer volgt het relaas van een groep jongens die aan de rand van de maatschappij leven en ’s nachts samenkomen in het Peace Park van Taipei. Allemaal zijn ze door hun familie verstoten vanwege hun homoseksualiteit. Je hebt Jade die een Japanse suikeroom zoekt, Rat die je vingervlug van je kostbaarheden ontdoet en hoofdrolspeler Blue Boy, getraumatiseerd door het verlies van zijn broertje. Geen plot gedreven boek, maar caleidoscopisch en sfeervol. Mocht er een herdruk komen, zeg dan gewoon dat de roman uit Taiwan komt.

     

     

    Jongens van glas
    Auteur: P. Hsien-Yung
    Uitgeverij: De Geus

    Angelwings

    Taiwan maakt in de laatste dertig jaar een opmerkelijke verandering door en transformeert van een dictatoriaal bestuurd land naar een democratie. Het zou zomaar het eerste Aziatische land kunnen worden waar het huwelijk tussen twee personen van hetzelfde geslacht opengesteld wordt. Deze democratiseringsgolf zorgt er in de jaren negentig van de vorige eeuw voor dat in de Taiwanese literatuur openlijker over tongzhi (homoseksualiteit) geschreven kon worden. Tien van deze verhalen zijn door Fran Martin verzameld en vertaald in Angelwings. De uitgebreide inleiding helpt om de verhalen in hun context te plaatsen. Martin kiest er ook voor om voorafgaand aan elk verhaal een biografische schets van de auteur op te nemen. Zo word je op een prettige manier een onbekende wereld binnengeloodst. Bijzonder is het slotverhaal Rose is the past tense of rise (vast geen letterlijke vertaling) van Wu Jiwen over de transgender Seikei. Vanuit het perspectief van verschillende van haar familieleden wordt verteld over dit ‘familiegeheim’.

     

     

    Angelwings
    Auteur: unknown
    Uitgeverij: University of Hawaii Press (2003)

    Where Is Spring?

    Onze gids in Taiwan gaf ons een gedicht van Yang-Huan, een jonge dichter die op ongelukkige wijze om het leven kwam in het hart van Taipei. Hij liet een handvol gedichten na. Op Taiwan is zijn poëzie voor kinderen klassiek geworden. Twee van deze gedichten zijn in het Engels vertaald, waaronder Where is Spring? Een jongen stuurt zijn vlieger de hemel in om aan onder andere de vogels en de wind te vragen waar de lente is. De poëtische antwoorden op die vraag staan in dit prachtige prentenboek. ‘The sun says: Spring is burning in my heart, spring is smiling on the faces of flowers.’

     

    Wil je de Hollandse zomerdroogte van 2018 ontvluchten, doe dan eens iets ongewoons, ga naar Taiwan. Het is daar even warm als hier, maar zelden droog.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    Where Is Spring?
    Auteur: Yang-Huan
    Uitgeverij: Heryin Publishing Corporation

    Carolien

    ,
    , , , , , , , , , , , , ,

  • Chinese verhalen

    Chinese verhalen

    Elk jaar weer die lijstjes met laatste ‘dingen doen’ voor de zomervakantie. Laatste dingen waarvan er nooit één ding echt het laatste is, er is altijd nóg een laatste. Ik ben van de lijstjes, Mijn lief verzorgt de kampeerspullen waarvan er elk jaar wel iets ontbreekt, dus dat geeft al gedoe. Als de lijstjes zijn afgewerkt, boeken gesorteerd op ‘wel mee’ – ‘niet mee’, rollen we na een glas wijn in bed. Na een onwezenlijke slaap, staan we in alle vroegte op en ‘hup’ in de auto, die altijd voller bepakt is dan we dachten. Waarna Mijn lief, voor de zekerheid, en net voor we de snelweg opdraaien nog even checkt: ‘paspoort, deur op slot, gas uit’? Wat in mij de twijfels doet losbreken maar waarop ik altijd zeg: ‘Ja hoor.’ Om bij de eerste de beste stopplaats (en Mijn lief uit beeld), snel de inhoud van mijn tas om te keren en ‘ja’, ik heb mijn paspoort.

    Met volle tassen proviand en de laatste ‘dit moet ook nog mee’ dingetjes aan mijn voeten, krijg ik prompt visioenen van een ommuurde tuin overwoekerd door pompoenplanten. Een grasveldje met een hoge appelboom, bloeiende artisjokken langs de randen, metershoge helianten en purperen zomerklokjes. Daarachter een aardappelveldje dat wacht om gerooid te worden (de bewoners weg), een cirkelvormige kruidentuin met munt, basilicum en marjolein waarboven een constant zoemen van bijenvleugels te horen is. Een dichte bramenhaag langs de andere tuinkant met vruchten die donker en zwaar aan de takken hangen (maar bewoners zijn afgereisd). Ik focus me op het bladerdak van de appelboom waar gefilterd zonlicht doorheen kiert. Ik zie een makkelijk stoel, een boek, een tafeltje binnen handbereik, verhalen die zich ontwikkelen…

    Deze week skipte ik de vakantielijstjes uit mijn hoofd, las een boekje met Chinese verhalen. De eenvoud van de verhalen, de beelden die het opriep voegden zich bij  mijn verlangen de ommuurde tuin uit mijn jaarlijkse visioen te willen betreden. Ik hoefde daarvoor enkel de achterdeur van mijn huis te openen. Daar te blijven, de hele vakantie met enkel dat boekje. Doen alsof ik op vakantie ben, toerist in eigen tuin, zoals ik op vakantie speel dat ik geen toerist ben.

    ‘(…) wanneer de maan opkomt, de zon ondergaat en de sterren doven, komt door een halfgeopende gevlochten deur een jongen naar buiten. Zodra hij de deur uit is, wordt hij een spookachtige schaduw, die lichtjes wegzweeft.’

    De aftastende gesprekken in de verhalen, surrealistische gebeurtenissen waarvan je vermoedt dat ze werkelijkheid zijn. Een verhaal maakt de wereld meer bevattelijker.  Zoals ik andere jaren op vakantie ga naar andere landen, zit ik nu elke ochtend en avond onder die appelboom. Lezen over onbekende streken en gewoonten, eindeloos lezen van verhalen die in China spelen en geschreven zijn. Dichterbij kan ik niet komen, want een reis erheen staat niet (meer) op mijn lijstje.

     

     

    Een literaire kennismaking met China, (verschillende schrijvers en vertalers), werd samengesteld door Mark Leenhouts en Sophie Kok. Uitgegeven door Het Literatuurhuis tijdens het ILFU 2017.
    Citaat uit: Droge rivier van Mo Yan

     

    Ingrid Van der Graaf

    ,