Toen op zondagmorgen 8 april 1945 de geallieerde luchtaanval op Halberstadt begon, zat Alexander Kluge met zijn zusje in de keuken. Het luchtalarm dwong de familie de kelder in te vluchten. Terwijl zijn vader na de aanval probeerde waardevolle spullen te redden uit het brandende huis, zag Alexander de laatste bommenwerperformatie wegvliegen naar het zuiden. Dit dubbele beeld heeft zich verankerd in zijn geest en vormt de basis van zijn in 1977 verschenen boek De luchtaanval op Halberstadt op 8 april 1945. Dit boek geldt als een van de eerste pogingen tot literaire verwerking van de luchtoorlog in Duitsland en is nu opnieuw uitgegeven als eerste deel van het boek Lente met witte vlaggen. In het tweede deel schetst Kluge in acht teksten een beeld van de laatste oorlogsweken in de rest van Duitsland.
Waarneming
Hoewel Kluge vooral bekendheid geniet als filmregisseur en scenarioschrijver van de Nieuwe Duitse Film, ziet hij zichzelf toch vooral als schrijver van de zogeheten documentaire literatuur. Zelf zegt hij daarover: ‘Ik verzin bijna niets, maar niet alles wat bij mij tussen aanhalingstekens staat, is echt een citaat’. Het gaat er niet zozeer om of de feiten wel of niet kloppen. Fictie brengt de de werkelijkheid veel scherper in beeld dan de droge feiten. Een voorbeeld hiervan geeft hij in het verhaal ‘Samenhang tussen de gebeurtenissen en de pianoles’. Daarin voert Kluge een jongen op wiens geplande pianoles geen doorgang kan vinden vanwege het bombardement en de verwoesting van zijn piano. Maar de jongen is vast van plan zijn ingestudeerde stuk te oefenen en vindt elders in de stad in een niet gebombardeerde villa een vleugel waarop hij twee uur lang kan spelen. Dit verhaal is autobiografisch, maar van de setting klopt niets. Het draait bij Kluge om het begrip ‘waarneming’, waarneming van onderaf en waarneming van bovenaf.
De waarneming van de piloot tijdens het bombardement op Halberstadt zijn volstrekt anders dan die van zijn vader. De piloot neemt niets anders waar dan wat radarbeelden. Op zondagmorgen 8 april was het prachtig weer, maar dat doet niet ter zake. De piloot navigeert in formatie, volgens een in een hoofdkwartier opgezet plan, op de radar. Persoonlijke waarneming van de piloot kan hem in verwarring brengen, ethische vragen oproepen en leiden tot gewetensproblemen. Dit kan niet de bedoeling zijn. Om te overleven te midden van de bommenregens ontwikkelen mensen op de grond ook een strategie. Zijn vader tracht te redden uit het brandende huis wat er te redden valt. Zijn strategie is er op gericht eerst de mensen in veiligheid te brengen en dan de persoonlijke bezittingen. Heel navrant verduidelijkt Kluge deze strategie in het verhaal over de moeder die te midden van de bommenregen als een bezetene zich afvraagt hoe zij haar drie kleine kinderen kan redden, die tegen haar aangedrukt op de grond liggen. Alle drie tegelijk zou zij niet kunnen meenemen. Wie van de drie moest ze, als het zover was, het eerste redden? Van oudsher vastgeroeste opvattingen komen dan bovendrijven: ‘Haar jongste misschien, haar zoontje verkiezen boven de minder waardevolle meisjes…..?’
Pattern art
Feitelijk is Halberstadt al van de aardbodem weggevaagd op het planningskantoor. Kluge illustreert dit met tekeningen van de bommenwerperformaties van bovenaf, van onderaf en van opzij. De kunstschilder Anselm Kiefer noemt dit een ‘van doodsangst losgezongen patroon, een soort pattern art‘. De door Kiefer genoemde doodsangst wordt door Kluge verbeeld met aangrijpende foto’s van de verwoestende gevolgen van het bombardement op de grond en de in panische angst weg vluchtende mensen. De tekeningen en foto’s vormen zo een onlosmakelijk geheel met de tekst van het boek.
Halberstadt en Marioepol
Het is een vreemde ervaring dit boek te lezen en te recenseren in een tijd dat er opnieuw een vreselijke oorlog woedt in Europa en ‘moral bombing’ aan de orde van de dag is.
Volgens de Britse luchtmachtgeneraal Harris hadden de Duitsers met het bombarderen van onbeschermde steden als Rotterdam en Londen tijdens de tweede wereldoorlog het recht verspeeld om zich te beklagen over de geallieerde bombardementen op Duitse steden aan het eind van de Tweede Wereldoorlog. ‘Wie wind zaait zal storm oogsten’, was zijn adagium. Het was een geoorloofd strijdmiddel om het moreel van de vijand te breken. Hij deed dit door het leggen van een bommentapijt, waarbij opzettelijk eerst alle mogelijke vluchtroutes werden bestookt. Naast Dresden is Halberstadt hiervan een voorbeeld uit de recente geschiedenis, Marioepol uit het heden. Tegenwoordig wordt het algemeen gezien als een oorlogsmisdrijf. Kon de vraag naar de persoonlijke verantwoordelijkheid van een piloot bij het bombardement op Halberstadt nog gesteld worden, bij Marioepol ligt dit al heel anders. Deze stad wordt gebombardeerd door hypersonische langeafstandsraketten en drones, die worden afgevuurd vanaf een afstand van honderden km weg door een druk op een knop. De werkelijkheid op de grond blijft hetzelfde.
Verbijsterend
Hoewel Lente met witte vlaggen geen vrolijk stemmend boek is, is het wel een noodzakelijk boek en bovendien een prachtig boek. De Duitse schrijver Hans Magnus Enzenberger noemt Kluges boek in zijn recensie in Der Spiegel uit 1978 ‘een film van woorden en foto’s’. Kluge heeft daarmee het filosofische vraagstuk van de ‘discrepantie tussen zijn en bewustzijn de literatuur binnen gehaald’. Zo neemt mevrouw Schrader haar verantwoordelijkheid na het bombardement op haar bioscoop door de boel zoveel mogelijk weer aan kant te maken om op tijd te zijn voor de volgende voorstelling. Dat dit niet meer hoeft is nog niet tot haar bewustzijn doorgedrongen. Dat dit hoogst actueel is, zien wij elke dag op de televisie in de ontreddering van de mensen in Marioepol.
Anselm Kiefer wijst op de schoonheid van het boek, wat voor hem een grote inspiratiebron vormt voor zijn pattern art. Tegenstrijdige werelden die zich tegelijkertijd voordoen aan de mens. De geprogrammeerd vliegende formaties bommenwerpers en de wanhopig met een witte vlag zwaaiende mens op de kerktoren. Lente met witte vlaggen is geen gemakkelijk leesbaar boek. Ogenschijnlijk een onsamenhangend geheel van gebeurtenissen en anekdotes die zich afspelen in een duidelijk afgebakende tijdspanne en ruimte, blijkt, bij herhaaldelijke lezing, een dwingende inhoudelijke samenhang te vertonen, die de lezer uiteindelijk niet alleen met verbijstering slaat in moreel opzicht, maar ook in artistiek opzicht.
