Tijdens het lezen van Het jubileum van Andrea Bajani, voelde ik dezelfde verstilling en eenzaamheid als in Het hoogste goed waarin een jongen zijn verdriet als een trouwe hond altijd bij zich weet. Het is het eerste boek waarin Bajani over verwaarlozing en mishandeling uit zijn kind- en jeugdjaren in romanvorm schrijft. In Het boek van de huizen speelt datzelfde verdriet een rol. Er komt een schildpad in voor die voor verstilling van de tijd staat. Alles op een afstand beschreven, niets maakt de lezer van dichtbij mee, er wordt door de vader geen hand geheven, toch die dreiging.
Het was een herfstige mooie zondag, er moest gewandeld worden. Ik nam de trein naar een dorp verderop. Vanaf het station liep ik terug, langs weteringen, door stukken bos. De jongen uit Het hoogste goed vergezelde me, hoe hij in het huis van zijn ouders onopvallend, (om de lieve vrede) om hen heen bewoog. Er met zijn hond (het verdriet) steeds op uitgaat om niet thuis te hoeven zijn.
Er stond een bankje aan een zandweg. Ik las alsof ik iets zocht, iets dat zich buiten de geschreven woorden bevond. Ik nam een potlood uit mijn zak, schreef in de kantlijn ‘zogend kind vult zich met leegte van moeder’, omcirkelde een stuk over het verdriet van zijn vader dat zo groot was, ‘dat de vader het amper aan de riem wist te houden.’ Verdriet dat zich losrukte, anderen aanviel, zoals de zoon. ‘Hij sperde zijn bek open, blafte en daarna hoorde je de schreeuw van degene die was gebeten.’ Dat die bedekte manier van schrijven (alsof het jou niet aangaat) het mogelijk maakt om dat wat je niet van je af kunt schudden, enigszins te benaderen. Verdriet moet je in de bek kijken, dat dus.
Wat de schrijver in Het jubileum ook werkelijk doet. In deze kleine roman komt alles aan de oppervlakte. Bajani schrijft voor het eerst in niet mis te verstane bewoordingen over mishandelingen door- en het controlerende gedrag van de vader. De inmiddels volwassen zoon heeft zijn ouders tien jaar lang niet gezien. Met die afstand begint hij een zoektocht naar wie ze waren, en dan vooral zijn moeder wil hij kennen. Het tweede hoofdstuk begint met, ‘Ik heb nooit geschreven over mijn moeder.’ Waarna hij op zoek gaat naar die moeder. En hoewel hij weet dat zij degene was die het eten kookte, de afwas deed, de was opvouwde, kan hij haar in die rol niet visualiseren. Wel herinnert hij zich dat haar ene been dunner was dan haar andere ten gevolge van polio. ‘Ze werd gedefinieerd door een ietwat manke tred, (…) als ik haar kuit zag, dat is zeker, ervoer ik iets van smartelijke vertedering.’ Na vele pogingen om zijn moeder in beelden te kunnen vatten, eindigt hij dit hoofdstuk met, ‘Of het wel of niet is gebeurd doet er nu niet toe, dit is het begin van de roman.’
Hoe de schrijver laveert tussen werkelijkheid en verzonnen versie. Dat hij zijn moeder, de dingen die hij zich niet van haar herinnert, alleen in romanvorm tot leven kan brengen. Wanneer hij als kind met zijn zus en moeder de vakantie doorbrengt bij de ouders van zijn moeder, de vader daar wegblijft, beschrijft hij een moment waarin de moeder een brief ontvangt, zich daarmee terugtrekt op haar kamer. ‘Wat een soort intimiteit is, of tenminste, dat is het gevoel dat opkomt tijdens het schrijven van deze scene.’ Hoe hij zijn moeder zoekt, haar naar zich toe tracht te halen, wat niet lukt. Zoveel kan ik wel zeggen.
En dat moment, als de zoon zich aan het losmaken is, voor het eerst met kerst niet thuiskomt. Hoe de vader hem via de telefoon toebrult: “Hou je koest! Kop dicht! Koest, hond!”’ Dat die vader opeens als het ‘grote verdriet’ dat de jongen als een hond begeleidde, in dit boek naar buiten breekt. Lees deze boeken. Begin met Het hoogste goed, dan Het boek van de huizen en Het jubileum. Verschillende gradaties van het verhaal over een destructieve familie. Geweldig knap geschreven.
Het jubileum / Andrea Bajani / vertaling Manon Smit / Van Oorschot
Inge Meijer schrijft over het snijvlak waar literatuur en het leven elkaar raken.
