Literair Nederland

Uitgeverij Athenaeum Polak & Van Gennep en Athenaeum Boekhandel zijn erfstukken van Johan Polak (1928 – 1992) zoals De Bezige Bij en Van Oorschot dat zijn van de mannen van het eerste uur in de naoorlogse uitgeverswereld in Nederland: Geert Lubberhuizen en Geert van Oorschot. Wie een boekje opendoet over deze kleurrijke figuren boort een cultuurtijdperk aan, een lente waarin een onbekende en later beroemde uitgever eigenzinnig een fonds begint op te bouwen. Hun biografie, prettige bijkomstigheid, zit propvol anekdotes rond het vuur der knetterende letteren waar zij als geen ander zó dicht bij gezeten hebben.

Voer voor biografen
Richtten Polak en Van Oorschot, beiden geporteerd door het uitgeven van prachtboeken, hun blik vooral op de ‘klassieken’ en hielden ze revolutionair modernisme af, zo had Lubberhuizen van De Bezige Bij van meet af aan trek in wat geen ‘oude kost’ was. Gemeen hadden die grote drie (Polak, Lubberhuizen, Van Oorschot) een karakter vol tegenstrijdigheden, een harde maar uitdagende noot om door een biograaf te worden gekraakt.

Na de kostelijke levensbeschrijvingen van Lubberhuizen door Wim Wennekes en Van Oorschot door Arjen Fortuin is dan eindelijk de biografie van Johan Polak verschenen. In J.B.W.P. (de signatuur van Polak onder de tekstverantwoording in de door hem uitgegeven verzamelde werken) geeft Koen Hilberdink de hoofdfiguur zijn unieke plaats in de bijna vijftig naoorlogse jaren die hem nog vergund waren. Polak was hartpatiënt en stierf op 64-jarige leeftijd.

Openheid in voorkeur
Onder zijn joodse afkomst en homofiele geaardheid heeft hij zijn leven lang geleden. Het is een opzichtige draad door de biografie die zeer onderhoudend is. Ook, en misschien vooral in de precaire passages over de Amsterdamse homoscene in de jaren zestig.Het was een eclatante periode voor Polak als persoon en zakenman. Zijn voorkeur voor jongens hoefde hij niet meer te verheimelijken. Bovendien legde hij de stevige basis voor de Athenaeum boekwinkels en voor de uitgeverij Athenaeum- Polak & Van Gennep die thans meer dan een halve eeuw bestaan en uit de Nederlandse cultuur niet meer weg te denken zijn.

Rond 1980 keerde het tij voor Polak en braken jaren aan waarin hij zich geplaatst zag tegenover het verval van de West-Europese cultuur, de aidsepidemie en opvlammende Jodenhaat. Levensangst en isolement die hem kort na de oorlog parten hadden gespeeld, staken weer de kop. Voor de buitenwereld echter schermde hij zijn kwetsbare positie echter zorgvuldig af. Als uitgever liet Polak zich niet leiden door de commercie maar door zijn persoonlijke smaak. Ook was hij boekhandelaar en handschriftenverzamelaar die ondanks eruditie, rijkdom en kunde werd bepaald door onzekerheid en levensangst.

J.H. Leopold werd al vroeg zijn lievelingsdichter en geestverwant. Geen andere poëzie wist zó exact zijn eigen roerselen te verwoorden. En in de literatuur en cultuur van de oude Grieken en Romeinen bekoorden hem de onbeladen seksuele omgang tussen mannen en de knapenliefde, een van de redenen dat hij na een mislukte studie psychologie voor klassieke talen koos.

Leven in fantasieën
Het is niet Hilberdinks enige steekhoudende verklaring voor de beweegredenen van Polak. De biograaf beschouwt ongerustheid en schrik als onderliggende factoren van de bravoure en koketterie waarmee Polak zich in de media presenteerde. Schijnbaar geamuseerd placht hij uit te roepen dat hij joods, homo, en lelijk was. Zo ‘lelijk als een paard’. Bovendien was naar eigen zeggen zijn onmetelijke rijkdom, als grootaandeelhouder van het familiebedrijf van zijn moeder, geen pre. Met zulke uitlatingen kon hij zijn angst voor ondergang, antisemitisme, communisme en homohaat even van zich afschudden.

Naast deze behoefte aan verkrampte grootspraak wijst Hilberdink op het belang van fantasieën voor Polak. Hij leefde ze naar hartenlust uit in gekochte relaties met jongemannen en in een zeer luxe en decadent leven. Hij bouwde – aldus is de eindconclusie van Polaks biografie – een glansrijke voorgevel om een gebroken binnenkant aan het oog te onttrekken.

Overbodig te vermelden dat hij geen heilige was. Zwakke plekken in Polaks handel en wandel zijn niet aan Hilberdinks aandacht ontsnapt. Zo is er de inconsequente houding van Polak in zijn streven naar gelijkberechtiging van homoseksuelen. Hij was fervent behartiger van hun belangen binnen het COC maar evengoed gaf hij een studie uit over de genezing van homofilie.
Als bezwaarlijk ondervonden zijn handelspartners het, dat hij persoonlijke en zakelijke belangen verstrengelde. Het is één van de redenen voor het uit elkaar gaan van Johan Polak en Rob van Gennep die overigens nog steeds zijn naam aan de door Polak nagelaten uitgeverij verbindt.

Uitwisseling van genegenheid en vriendjes
Behalve de meer bekende schrijvers uit de tweede helft van de vorige eeuw komt een markante stoet figuren uit de ‘tegennatuurlijke’ letteren in Hilberdinks boek voorbij: Antoine Bodar of de destijds felbegeerde hetero Hans Plomp, die over zijn ervaringen met Polak Een somber herenboek schreef. Zo is J.B.W.P. naast het portret van een uitgever ook een staalkaart van figuren-van-het-eerste uur in de literatuur- en cultuur van de Nederlandse homowereld.
Polak was er een vooraanstaande speler in. Bevrediging vond hij niet in de intieme ontmoeting met jongemannen maar in de uitoefening van macht over hen die hij volop kon kopen.’

Met Gerard Reve, van wie Polak de emancipatoire De taal der liefde, Lieve jongens en soortgelijke boeken uitgaf, wisselde hij zelfs vriendjes uit. Later is het tot een breuk gekomen met de grote volksschrijver zoals met andere metgezellen die niet langer Polaks onberekenbare karakter verdroegen. Een wispelturigheid die menig lezer van Hilberdinks biografie zal fascineren.