‘Je moet niet zo veel piekeren!’, ‘Kom nou gewoon vanavond, wij peppen je wel op,’ ‘Probeer er toch maar van te genieten,’ en ‘Als je eens ging sporten?’. In zijn boek Knecht, alleen (het vervolg op Jasper en zijn knecht) van Gerbrand Bakker zijn het stuk voor stuk goedbedoelde adviezen. De gedeprimeerde schrijver voelt zich het eenzaamst op de momenten dat zijn omgeving hem met deze opmerkingen uit het slop wil trekken. De depressie moet opgelost worden.
Zijn favoriete auteur J.J. Voskuil indachtig tracht Bakker zo kaal mogelijk het fenomeen depressie te omschrijven. Geen metaforen, geen poespas, geen mooischrijverij. Het resultaat is een kwetsbaar, eerlijk en soms drammerig egodocument dat naast de eigen psyche eveneens de seksualiteit, populaire beeldcultuur en liefde voor taal, flora en fauna een ruime plaats biedt. Bakker staat er alleen voor, zowel in de Eifel, waar hij gedeeltelijk woont, als in Amsterdam, want zijn hond Jasper is overleden.
(T)issues
In Knecht, alleen fileert Bakker hardnekkige misverstanden omtrent depressie. Exemplarisch is Romana Vrede, die bij tv-programma DWDD als tafeldame het gedicht November van J.C. Bloem voordraagt. Het vers haalt haar naar eigen zeggen uit haar winterdepressie en de tranen biggelen over haar wangen. ‘Toen werd ik kwaad,’ schrijft Bakker. ‘Je bent gewoon een beetje somber, Romana. Gaat weer over, al is het maar in februari, als je de eerste sneeuwklokjes ziet. Maar hoe durf je dat een depressie te noemen? Je schiet vol als je een gedicht voorleest!’ Later in de uitzending schaart Trijntje Oosterhuis liefdesverdriet onder dezelfde noemer. ‘Of tafelheer Tim Hofman – die zoals gebruikelijk vreemd uit zijn ogen keek – het kende? ‘‘Hou op!’’ riep Tim. En Matthijs zelf? ‘‘Hou op!’’ riep Matthijs. Eelco Bosch van Rosenthal zat op de gastenbank. Eelco? ‘‘Hou op!’’ zei Eelco.’ Depressie is volgens Gerbrand een groot Niets. Je voelt niets, je ervaart niets, je bent niets. Het is onzegbaar, zelfs, of misschien wel juist voor een schrijver. Die eerbiedigt de taal en snapt als geen ander dat een depressie niet te bezweren valt met typeringen als ‘hels’ of ‘vervelend’, laat staan verdwijnt na een potje janken met Van Nieuwkerk. Zoals de schrijver droogjes opmerkt bij het zoveelste bezoek aan de psycholoog: ‘Altijd die doos met tissues op die tafels. Je ziet hem meteen en je vraagt je af: ‘‘Gaat er gehuild worden?’’’
Schriftsteller, Naturschützer, Kritiker
Gerbrands boeken zijn ook in Duitsland ongekend populair – om niet te zeggen lesenswert. In het gelijknamige tv-programma wordt hij geïnterviewd over zijn oeuvre. Het interview vindt plaats in zijn woning in de Eifel. Bij de aftiteling van Lesenswert blijkt een functie aan zijn schrijverschap toegevoegd: natuurbeschermer. Als een Hollandse Cesar Millán windt hij namelijk iedere hond om zijn vinger, hij voedert allerlei gevogelte in zijn tuin en ook de botanici onder de lezers halen hun hart op aan Knecht, alleen. Verwacht echter geen monologen à la David Attenborough. Gerbrand Bakker walgt van de Britse borstklopperij. Op een schrijvers- annex yogaretraite waar veelal Engelsen aanwezig zijn, verpulvert hij de Engelse dweepzucht: ‘Dat het wellicht raadzaam is een volgende keer niet uitsluitend Dickens of Shakespeare of Keats als voorbeelden aan te halen tijdens hoog intellectuele gesprekken. (…) Lees eens buitenlands! riep ik. (…) Of ze (…) wel doorhadden dat er elders op de wereld ook boeken geschreven werden? Dat je ook een Thomas Mann kon aanhalen als voorbeeld van het eenofander [sic], of Fernando Pessoa of Arto Paasilinna?’ Ook klaagzangen richting commercials, zoals die van ABN-AMRO, treffen doel: ‘Heeft die de opdracht gekregen zo’n akelig arrogante lul te spelen? (…) ‘‘Hoe ik het doe?’’ En dan die schalkse blik in de camera. Gatverdamme.’
Machismo
Toch is de auteur het hardst voor zichzelf. Na een droom waarin Bakker als een Gustav von Aschenbach om erkenning smeekt bij een 15-jarige jongeman die lijkt op de beeldschone Tadzio uit Der Tod in Venedig, schrijft hij: ‘Als dit een verhaal van iemand anders zou zijn, zou ik denken: ja, leuk en aardig allemaal, poëtisch ook, maar die schrijver moet eigenlijk een schop onder zijn reet hebben.’ Zijn latent aanwezige geaardheid speelt volgens hemzelf amper een rol in zijn werk, omdat zij een gegeven is. Het is er gewoon. Tegelijkertijd vindt Bakker het opvallend vaak nodig om films als Moonlight en Call me by your name af te kraken vanwege hun homo-gehalte: ‘Mijn grootste bezwaar was dat als je de homoseksuele component uit de film weg zou laten, (…) er niets van de film over zou blijven.’ Het is een kortzichtige opvatting in dit overwegend zelfbewuste boek; hij had er nooit last van, omdát hij er geen probleem van maakte, ‘zonder enig activisme.’ Oftewel, als je er een thema van maakt, vergroot je het probleem. Die interpretatie is even subtiel als tendentieus. Dat zou namelijk betekenen dat iets pas een probleem wordt als mensen onrecht aankaarten en dat te fanatiek doen. Bakkers poging het beslist níét over homoseksuele geaardheid te hebben doet denken aan mensen die voor anderen bepalen waar “we” het niet over mogen hebben.
Waarom?
Gaandeweg wordt duidelijk dat de auteur zich voortaan toelegt op het schrijven van dagboeken en de romans laat voor wat ze zijn. ‘Maar waarom?’ vragen meerdere Duitse toehoorders bij zijn lezingen. ‘Een woord dat port en zuigt, onbekende diepten in wil, een antwoord verlangt dat niemand geven kan. Of een antwoord oproept dat bedacht is, een onecht antwoord, om die priemende vraag tevreden te stellen.’ Een voorlopige reden die hij zelf oppert, klinkt evenwel logisch. Zijn romans oogstten veel roem, maar gaven een verkeerd beeld van wie hij is. Hijzelf werd niet begrepen, hetgeen tot eenzaamheid leidde. Zelfs zijn ouders konden weinig met een depressieve zoon. Uiteindelijk komt het allemaal neer op verbinding. ‘Je veux de l’amour! (…) nee: gewoon keihard de rauwe waarheid uitschreeuwen.’ Tot zijn verbazing concludeert hij dat zijn overleden hond Jasper zijn ware liefde is. ‘Wat schreef ik daar nou? Hij bleek niet de fijne kameraad die ik me gewenst had en toch heb ik erg van hem gehouden. Dat kan dus, met een hond. Waarom kan ik dat dan niet met een mens?’
Daarom
‘Waarschijnlijk moddert iedereen maar wat aan, en zijn er goede, middelmatige en slechte acteurs,’ besluit Bakker. Deze wijsheid moge platgetreden klinken, de schrijver heeft simpelweg niet de pretentie iets nieuws mee te geven. Als antwoord op een negatieve recensie in de Neue Rheinzeitung smaalt de auteur: ‘“Hat er der Welt etwas mitzuteilen?” Nou: nee. En: is dat niet heerlijk?’ Impliciet is Knecht, alleen wel degelijk betekenisvol, krachtig in zijn eenvoud. Na elke periode van depressie doet Bakker de simpele, sterke mededeling ‘Ik ben er weer’. Na het lezen van Knecht, alleen kunnen we concluderen: inderdaad, hij is er weer!
