Literair Nederland

  • Reisimpressie Kiev (2018) – deel 1

    Reisimpressie Kiev (2018) – deel 1

     

    Reisdoel Kiev, een miljoenenstad die na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zowel de hoofdstad van het nieuwgevormde Oekraïne is, als ook de bakermat van ‘moedertje’ Rusland waarmee Oekraïne ondertussen op voet van oorlog leeft.

    Een stukje geschiedenis

    Oekraïne heeft nauwelijks een geschiedenis als onafhankelijk land. Delen van het land hebben in het verleden deel uit gemaakt van het vroegere keizerrijk Oostenrijk-Hongarije, Polen, Litouwen en Rusland. De bevolkingssamenstelling is heel divers met als gevolg dat weinig mensen zich Oekraïener beschouwen. De inwoners van het westelijk gelegen Lviv voelen zich het meest verwant met Polen of Litouwen, terwijl de inwoners van het oostelijke Donjetsk en Loehansk duidelijk Russische georiënteerd zijn. Als na de onafhankelijkheid in 1991 de economie instort, nemen de spanningen in het land toe. De westelijke gebieden willen toenadering tot de Europese Unie, terwijl de mensen in het oosten meer verwachten van de oude banden met Rusland.

    Als in februari 2014 na langdurige demonstraties, stakingen en geweldplegingen op het Maidanplein in Kiev, de Russisch gezinde president de kuierlatten neemt naar Rusland en er een pro-westerse regering aantreedt, wordt deze niet erkend door Rusland. Onlusten op de Krim, waar het merendeel van de bevolking Russisch gezind is, leidt ertoe dat Rusland besluit militair in te grijpen en het schiereiland in te lijven. Dit moedigt de pro-Russische mensen in het oosten van het land aan de wapens op te nemen tegen de regering. Met steun van Russische wapens en, naar het schijnt, zelfs Russische militairen weten deze separatisten stand te houden tegen de regeringstroepen met als gevolg dat het land in een voortdurende staat van (burger)oorlog en anarchie verkeert. De corruptie viert hoogtij en gewetenloze zakenlui maken vaak de dienst uit. De regering is niet in staat de problemen het hoofd te bieden en is zelf onderdeel van de problemen.

    Een goed beeld biedt het prachtige boek Oorlog en kermis van Olaf Koens. Koens besteedt daarin veel aandacht aan het conflict in het oosten van Oekraïne. De titel duidt op de bizarre, krankzinnige realiteit waarin veel mensen in Rusland en Oekraïne leven. Iets van die kermisgedachte kom je overigens ook tegen in de recente debuutroman Kiev op de bodem van een glas van Tobias Wals

     

     


    Boelgakov

    Na vorig jaar een bezoek te hebben gebracht aan Lviv, waar gewoon op straat in alle openbaarheid rollen toiletpapier en deurmatjes werden verkocht met een afbeelding van Poetin erop, is het interessant te zien hoe zich dit verhoudt tot de stemming in het meer centraal gelegen Kiev.
    Daarnaast is Kiev ook de geboorteplaats van Boelgakov, de schrijver van De meester en Margarita, een hoogtepunt in de twintigste eeuwse Russische literatuur. Het boek is een verhulde satire op de Russische samenleving onder Stalin. Margarita sluit een pact met de duivel om haar geliefde uit de gevangenis te bevrijden. Haar geliefde is een schrijver die wordt opgesloten in een gesticht vanwege een nog niet voltooid en nog niet gepubliceerd boek. Dit geldt eigenlijk ook voor Boelgakov zelf, die – als in een gevangenis – in het geheim aan zijn roman moest schrijven, omdat hij wist dat die onder Stalin nooit zou worden gepubliceerd. Russen en Oekraïeners hebben een gemeenschappelijke cultuur en koesteren hun schrijvers, zo ook Boelgakov.


    Dagelijkse zorgen

    Mijn contactpersoon tijdens deze reis is Sergeï. Hij ontvangt me gastvrij in zijn eenvoudige flat, ik krijg een inkijkje in de dagelijkse zorgen van de mensen in Kiev. Niet alleen is de levensstandaard niet te vergelijken met die van ons, ook de organisatiegraad van de samenleving staat op een heel ander niveau. De bestrijding van de corruptie bij de overheid baart de mensen veel zorgen. Sergeï geeft me een rondleiding door de universiteit van Kiev, zijn werkterrein; een prachtig, statig, classicistisch complex, een universiteit waardig. Vooral de mensa is schitterend en bepaald sfeervol. Het moet een genot zijn hier dagelijks te mogen vertoeven. Bij de bezichtiging van de collegezalen blijkt duidelijk het verschil met onze universiteiten. Alles is gericht op klassikaal, frontaal onderwijs, waarbij het gebruik van ICT spaarzaam is. Werkcolleges waarbij de discussie met de hoogleraar of medewerker centraal staat, komen nauwelijks voor. Alles ademt nog de sfeer van de jaren 50 bij ons, ook wat betreft de gezagsverhoudingen.

    Tsja, en Boelgakov, die moet je eigenlijk gewoon lezen!

     

    Deel 2 en deel 3 verschenen op zaterdag 26 mei en 2 juni.

    Huub Bartman is historicus en liefhebber van Oost-Europese en Russische literatuur. Voor een goed begrip van het werk van deze schrijvers bezoekt hij graag de plaatsen waar ze hebben geleefd en gewerkt. Het afgelopen jaar was zijn reisdoel Kiev.

     

    Carolien

    , , , , , , , , ,

  • Passanten in Kiev

    Passanten in Kiev

    In zijn debuut Kiev op de bodem van een glas schetst Tobias Wals (1993) in vijftien fragmenten een beeld van het leven in een hostel in de Oekraïense hoofdstad. Wat deze fragmenten tezamen vormen houdt het midden tussen een roman en een verhalenbundel. Gemene delers zijn de vaste bewoners van het Borscht Hostel en dezelfde, registrerende vertelstem van Tobias. Er is ook een zekere ontwikkeling, maar om als hoofdstukken uit een roman door te gaan hebben de afzonderlijke delen een te weinig dwingende samenhang.
    Tot de vaste bewoners behoren Serjozja, Maria en Masja die het hostel runnen, en de Nederlandse jongen Luuk, die net als Tobias een ander hostel heeft verruild voor Borscht. In ieder verhaal – laten we het toch daarop houden – maakt de lezer kennis met andere gasten die je zoal in hostels aantreft. Zo is er de dronken Engelsman Robin, de Pakistaanse Salman die er grootse complottheorieën op na houdt en het meisje Sveta uit een klein Oekraïens dorpje dat voor studie naar Kiev is gekomen.
    In de meeste verhalen wordt er flink gedronken, gaan de hostelbewoners naar een club of komen spanningen in het hostel tot een hoogtepunt. Soms maakt Tobias een uitstapje, naar een vriend in Odessa of met onbekenden die hem uitnodigen naar een gedenkplaats in het bos. Zo trekt een bonte stoet personages voorbij in Kiev op de bodem van een glas. De meeste daarvan verdwijnen aan het einde van een verhaal voorgoed uit het leven van Tobias – en ook uit de herinnering van de lezer. Je leest wat ze deden in en om het hostel, maar deze personages blijven verder te oppervlakkig om echt indruk te maken.

    Gemiste kans

    Voorin Kiev op de bodem van een glas staat de aantekening dat de verhalen niet waargebeurd zijn. Voor zover ze zijn geïnspireerd op de werkelijkheid is deze ‘zwaar gefictionaliseerd’. Toch krijg je niet de indruk erg ver verwijderd te zijn van de eigen ervaringen van de schrijver. In deze verhalen mogen de personages verzonnen zijn, in het openingsverhaal ‘Rode Legerstraat 43’ is duidelijk een echo te horen van een artikel dat Wals eerder eens heeft geschreven voor NRC Handelsblad. Erg zwaar lijkt de werkelijkheid nu ook weer niet te zijn gefictionaliseerd.
    Dat komt ook omdat  de hoofdpersoon en schrijver dezelfde naam hebben. De Tobias in de verhalen heet Muijlwijk en niet Wals, maar de overeenkomsten zijn treffend. Beiden hebben Russisch gestudeerd en leren Oekraïens in Kiev. Veel meer komen we overigens ook niet te weten over Tobias Muijlwijk. Als verteller registreert hij vooral, en af en toe heeft hij daarbij mooie observaties. Over comlotdenker Salman merkt hij bijvoorbeeld op:
    ‘Want ik zag dat het niet zomaar het relaas van een gefrustreerde alleshater was, maar het verhaal van een gebroken man die voor de laatste keer hoop vindt in de liefde om het vervolgens onherroepelijk af te leggen tegen de onverschillige wreedheid van het universum.’
    Maar dit soort mooie observaties zijn er weinig. Wals’ stijl is toch vooral die van de documentaire die zijn personages in beeld brengt.

    Voor zover Kiev in beeld komt is het niet de stad waarin de politieke spanningen van het land tot uiting komen, maar een Europese stad waarin je als rijke Westerling voor weinig geld je een koning kunt wanen. Dat stemt misschien treurig, maar de lage prijzen zijn in vele andere delen van de wereld ook de voornaamste reden dat Westerlingen erheen gaan. Dat Wals zijn verhalen in Kiev laat spelen had hem een kans geboden om iets van de eigenheid van die stad te laten zien.
    Het is jammer dat Wals deze kans laat liggen en zijn aandacht vooral richt op de hostelbewoners die toch veelal wat oppervlakkig blijven. Het maakt dat Kiev op de bodem van een glas niet de ontdekking is waar je bij een debuut op hoopt.

     

     

    Carolien

    , ,