Onlangs is een nieuwe editie verschenen van het Verzameld proza van J. Slauerhoff (1898-1936). In 2018 was al een herziene versie van zijn Verzamelde gedichten gepubliceerd. De samenstelling en tekstverzorging van beide nieuwe uitgaven was in handen van Hein Aalders en Menno Voskuil. Slauerhoff is een schrijver van tegenstellingen, die Nederland haatte en het ontvluchtte. Toch schreef hij voor Nederlandse lezers, die hij vergastte op verhalen over Chinese verten en Portugese dichters van lang geleden. Hoe on-Nederlands kan een schrijver zijn die Jan heet, geboren en getogen is in Friesland en het liefst vakantie vierde op Vlieland?
Slauerhoff keerde zich van Nederland af door te kiezen voor het beroep van scheepsarts dat hem tot ver buiten de landsgrenzen voerde. Hij koos niet alleen voor het avontuur van verre reizen naar exotische oorden, maar ook voor afzondering en eenzaamheid. Vandaaruit zocht hij juist wel weer contact met lezers, een publiek, door middel van van gedichten, verhalen, romans en artikelen. Aldus nam hij zijn lezers mee op sleeptouw, de hele wereld over. En die lezers lieten zich meevoeren door Slauerhoff. Het succes van zijn werk gedurende de hele twintigste eeuw, tot nu aan toe, getuigt daarvan. Zelf verkondigde hij nergens vrede te zullen vinden, behalve aan die laatste ‘smalle ree, van hout in zand’. Daar rust Slauerhoff nu al meer dan tachtig jaar. Zijn werk is sindsdien allerminst met rust gelaten.
De scheepskist
Tekstbezorgers Hein Aalders en Menno Voskuil doen in een nawoord van ca. 50 pagina’s uit de doeken hoe in de loop van die tachtig jaren het verzameld proza en de verzamelde gedichten zijn behandeld, in welke diverse vormen, samenstellingen en edities deze zijn verschenen en wie zich daarmee hebben bemoeid. De belangrijkste naam die hierbij moet worden vermeld is die van tekstbezorger, bibliograaf en filoloog Kees Lekkerkerker (1910-2006). Het is boeiende en informatieve kost, met als spannend pièce de resistance de scheepskist van de schrijver, waaruit zo lang na zijn dood nog nieuw materiaal blijkt te kunnen worden opgediept. De lezer krijgt op grond van dit overzicht de indruk dat er ooit een nóg uitgebreidere editie van Slauerhoffs literaire werk zal worden bezorgd. Omdat er dan weer een nieuwe vorm voor gevonden wordt. Of omdat er eindelijk iemand is die ook Slauerhoffs meest onleesbare teksten kan ontcijferen.
Slauerhoff is vooral bekend van gedichten en proza. Hij schreef slechts één echt toneelstuk: Jan Pietersz. Coen, waarvoor ook plaats is ingeruimd in deze editie van het Verzameld proza. Dit toneelstuk verscheen in 1931,maar echt opgevoerd werd het stuk eigenlijk nooit. De ontvangst was kritisch omdat Slauerhoff door zijn benadering van Jan Pietersz. Coen als ‘gewoon mens’ afbreuk deed aan diens toen breed geaccepteerde heldenstatus. Een criticus repte in 1931 over Slauerhoffs Coen als ‘een stervende stakker, die zelfs geen schaduw van een groot man meer is’. Ná de Tweede Wereldoorlog lag de opvoering van dit toneelstuk gevoelig vanwege de onafhankelijkheidsstrijd die in Indonesië werd gevoerd. Waar de hedendaagse lezer over struikelt, zijn de schaamteloos racistische aanduidingen van de bevolking van Nederlands-Indië/Indonesië, die toen blijkbaar probleemloos konden worden gebruikt. Voor wie bedenkt een tekst uit 1931 te lezen die een historische, koloniale realiteit weergeeft uit de 17de eeuw, is het wellicht aanvaardbaar, maar toch: met de actuele, 21ste eeuwse gevoeligheid voor dit soort uitlatingen, is het lezen van sommige kwalificaties op zijn zachtst gezegd ongemakkelijk.
Verhalenbundels en romans
Verder bevat het boek de bekende en klassieke verhalenbundels Het lente-eiland en Schuim en as, de romans Het verboden rijk en Het leven op aarde alsook verspreid gepubliceerde en nagelaten verhalen en fragmenten. In Het verboden rijk combineert Slauerhoff zijn eigen fascinatie voor de geschiedenis van China met zijn bewondering voor de 16de eeuwse Portugese dichter Camoës. Daar voegt hij dan een meer hedendaags perspectief aan toe door het verhaal over de Ierse marconist. Voor dit laatste kon de schrijver uit zijn eigen ervaring putten als arts op de grote vaart.
De tweede roman van Slauerhoff, Het leven op aarde, sluit losjes bij Het verboden rijk aan. Ook de verhalen in de bundels Het lente-eiland en Schuim en as hebben onveranderlijk exotische oorden als decor. Met het oog daarop was enige geografische toelichting bij sommige teksten geen overbodige luxe geweest. In regel drie van het eerste verhaal bijvoorbeeld gaat het over ‘het arme duistere Amoy’. Tegenwoordig kennen we dat als Xiamen, een stad in de Chinese provincie Fujian. En een blik op de plattegrond van deze stad biedt onmiddellijk herkenningspunten voor wat Slauerhoff erover schrijft.
Monumentaal oeuvre
Sommige fragmenten verschijnen in deze uitgave voor het eerst in druk. Dat maakt nieuwsgierig: leren we middels dit nieuwe materiaal een andere, nog onbekende kant van de schrijver kennen dan degene met wie lezers in de loop van bijna honderd jaar bekend zijn geraakt? Het antwoord is nee – en dat is geen teleurstelling, eerder een versterking van het karakteristieke oeuvre van de dichtende scheepsarts en zwervende schrijver. In het verhaal ‘De Vliegende Hollander’ lezen we: ‘Ja, ik verlang er naar alleen te zijn.’ Of het verhaal ‘Maagdenroof’ begint met de zin ‘Ik ben zoals mijn land- en stadgenoten dat noemen aan lager wal geraakt.’ Of het verhaal ‘Rivalen’, dat begint met: ‘Ik ben gelukkig geweest, dat is zeker.’ Allemaal Vintage Slauerhoff. Het bevestigt het belang van deze nieuwe editie van Slauerhoffs Verzameld proza: een monumentale uitgave die – samen met de uniform uitgegeven Verzamelde gedichten – recht doet aan een monumentaal oeuvre.
