Het onlangs vertaalde boek van Skye Cleary, de Australische filosoof, schrijver en spreker die werkzaam is in New York, wil de lezer (primair) helpen met een zoektocht naar een authentiek leven, een leven waarin je jezelf bent en kunt zijn. ‘Jezelf scheppen (…) – het bewust kiezen van wie we willen zijn (…), zelfcreatie en zelfvernieuwing’ schrijft Cleary. Ze noemt het zelfs ‘transcendentie’: ‘Het uitstijgen boven de facticiteit’ (feiten van ons leven). Of zoals het in de lijst met Sleutelbegrippen achterin ingewikkeld wordt omschreven als ‘Het uitoefenen van onze vrijheid door te streven naar zelfgekozen doelen in een open toekomst’. In gewoon Nederlands: het boven jezelf uitstijgen.
Cleary gebruikt naast transcendentie wel vaker qua originele betekenis omgebogen begrippen uit het vocabulaire van een andere filosoof om Simone de Beauvoir te verklaren. Zo is er naast transcendentie ook de veel voorkomende frase over het ‘in de wereld zijn geworpen’, het beroemde adagium van Martin Heidegger. Net als je denkt dat Cleary daar misschien eerder de sluier van onwetendheid van John Rawls mee bedoelt, het niet-weten welke rol je wordt toebedeeld, wijst ze je terecht en schrijft streng: ‘Mensen komen niet als een onbeschreven blad ter wereld.’
De levensloop van een vrouw
Na de wat warrige inleiding begint het eigenlijke boek waarin de schrijfster de loop van een (vrouwen)leven volgt. Van de jeugd tot de ouderdom en de dood. Het uitgangspunt is dat van De Beauvoir: Je wordt niet als vrouw geboren, maar tot vrouw gemaakt. Een bekend statement dat onlangs door de socioloog Mark van Ostaijen werd omgebogen tot: Je wordt niet als man geboren, maar tot man gemaakt.
Dat wil in beide gevallen zoveel zeggen als: vrouwen en mannen krijgen stereotypen en mystificaties over zich heen. Overigens niet alleen vanwege hun sekse, maar ook door verschillen in bijvoorbeeld leeftijd, klasse, etniciteit, ziekte of handicap, seksuele geaardheid en gender. Aspecten die De Beauvoir volgens Cleary overigens veronachtzaamde.
De sleutel tot authenticiteit ligt volgens de Française in een houding tot de ander die constructief en uitdagend is. Cleary geeft verschillende voorbeelden van hoe dit kan lukken, of mislukken, uit enkele romans en toneelstukken van De Beauvoir: Uitgenodigd, De mandarijnen en De nutteloze monden en aan de hand van De Beauvoirs open relatie met Jean-Paul Sartre. Hij hielp haar om niet eenzaam te zijn, terwijl niet-authentieke vrienden alleen maar met zichzelf bezig zijn ten koste van de ander. Elizabeth Lacoin (‘Zaza’ Mabille in De Beauvoirs mémoires) was zo’n vriendin. Overigens zag De Beauvoir het huwelijk in het beste geval ook als vriendschap (in: De tweede sekse).
Cleary vervolgt de levensloop van een vrouw en komt uit bij het moederschap. De Beauvoir zelf was geen moeder, maar moet dat ook om erover te kunnen schrijven? Deels misschien, lijkt Cleary te denken. Zij gaat namelijk uitgebreid in op ervaringen met haar eigen zoontje toen hij baby was. Ze concludeert dat ‘de eis om lief te hebben tot we helemaal leeggezogen zijn, in feite demonisch is, omdat het ons wegtrekt van ons authentieke wordingsproces’.
Geslaagd hoofdstuk over ouderdom
Een stap verder in de tijd betreft het ouder worden in de zin van verglijdende jaren. De Beauvoir schreef daarover het boek De ouderdom. Ouder worden was voor haar een angstbeeld. Cleary schrijft er invoelend en helder over. Ze wijst ook op de kritiek die er na verschijnen van het boek op kwam, onder meer door Martha Nussbaum in Aging Thoughtfully. Kritiek die Cleary weer pareert: Nussbaum heeft ‘geen oog voor haar [eigen, Evs] geprivilegieerde positie’. Een voor Cleary kenmerkend kritiekpunt, omdat ze – net als de onlangs benoemde Denker des Vaderlands Marjan Slob – denkt vanuit haar eigen gesitueerdheid. Hoewel dat wat ze inlevend zegt over de laatste levensfase van een vrouw, een mens die niet oud hoeft te zijn, overeenkomt met algemeen geldende ideeën. En met wat ervaringsdeskundige dr. Mirjam Willemsen (arts en ongeneeslijk ziek) zegt in de indrukwekkende documentaire Dying to live: Zoek een doel en zingeving in de laatste fase van je leven.
Volgens Cleary kunnen ‘mensen op oudere leeftijd dichter bij hun authenticiteit’ komen ‘dan in welke andere levensfase ook’. Al kan de gedachte aan de dood voor sommigen angstaanjagend zijn. Zoals voor De Beauvoir zelf, hoewel ze manieren vond ‘om op een authentieke wijze om te gaan met de dood’. ‘We transcenderen onszelf in de richting van onze levensdoelen,’ schrijft Cleary, die reflecties op de dood in haar omgeving afwisselt met reflecties op romans van De Beauvoir waarin de dood een rol speelt. Dit samen maakt het hoofdstuk over de dood tot een van de meest indringende stukken uit het boek.
Voorbeelden van authentiek leven
In het laatste en derde deel van haar boek gaat Cleary dieper in op De Beauvoirs ideeën met betrekking tot levensvervullende projecten, waarbij we anderen om ons heen echter niet mogen vergeten. Opvallend is dat de atheïste De Beauvoir hierbij ook denkt aan Teresa van Avila, wier extatische houding ze ziet als een uiting van vrijheid. Haar band met God overstijgt (transcendeert) haar individuele werkelijkheid (facticiteit). Net zoals dat volgens De Beauvoir geldt voor Catharina van Siena. Ze ziet beiden zelfs als pré-existentialisten, die leven in harmonie, wat Claery definieert als ‘je vrijheid omarmen, verantwoordelijkheid nemen voor je leven, streven naar waarheid en echte verbindingen aangaan met de wereld en andere mensen’. Voor De Beauvoir was Sartre een voorbeeld van een in die zin gelukkig mens, hoewel Cleary opmerkt dat ze niet zag ‘dat het geluk van Sartre vaak ten koste ging van anderen’.
Hoewel de ondertitel van het boek van Skye Cleary ‘Gids voor een authentiek leven’ luidt, is het méér dan een zelfhulpboek over hoe authentiek te leven. Het is vooral een gang door de loop van een vrouwenleven aan de hand van het denken van Simone de Beauvoir en eigen ervaringen van de auteur. Het beste is het boek te lezen zonder al te veel voorkennis van bepaalde filosofische begrippen (transcendentie, in de wereld geworpen zijn, sluier van onwetendheid) en al lezend de eigenzinnige invulling die Cleary eraan geeft tot je te nemen. Je houdt er uiteindelijk een verfrissende kijk op het denken van De Beauvoir en het begrip authenticiteit aan over.
