Julian Barnes is met zeventien boeken op zijn naam een van de grootste Britse schrijvers van deze eeuw. Voor The Sense of an Ending (Alsof het voorbij is in Nederlandse vertaling van Ronald Vlek) kreeg Barnes in 2011 de Man Booker Prize voor fictie. Zijn ideeëngoed en onderwerpen grenzen aan een intellectuele en erudiete bagage, die resulteren in literatuur met een grote L. Dat geldt ook voor zijn voorlaatste roman, De man in de rode mantel, een levendig verhaal over de baanbrekende chirurg Samuel Pozzi in het Parijs van de Belle Epoque. Barnes vergelijkt daarin de Britse met de Europese cultuur.
Barnes’ laatste roman Elizabeth Finch valt ook onder het kopje erudiet en intellectueel, filosofisch wellicht ook. Maar op de een of andere manier werkt het dit keer niet. Neil, de verteller van het verhaal, volgt een cursus ‘cultuur en beschaving’ bij professor Elizabeth Finch. Vanaf dag een is hij in de ban van de veel oudere vrouw, hij wordt zelfs verliefd op haar en ze sluiten (een platonische) vriendschap. De cursus is allang afgelopen, maar de volgende twintig jaar gaan ze regelmatig samen lunchen, altijd in hetzelfde Italiaanse restaurant, en zij betaalt.
Wijsheden en oneliners
Elizabeth Finch leert haar volwassen studenten onafhankelijk te denken en wijst hen, volgens Neil, ‘elegant de weg naar het voor de hand liggende.’ Tussen neus en lippen door worden tal van wijsheden door haar aangereikt, zoals ‘acteren is het perfecte voorbeeld van kunstmatigheid die authenticiteit voortbrengt’. ‘Mislukking kan ons meer vertellen dan succes.’ ‘Beledigingen komen het vaakst voor wanneer een ruzie verloren gaat.’ ‘Anarchisme heeft een zekere intellectuele aantrekkingskracht, maar realistisch gezien zou het nooit werken.’
De eerste veertig bladzijden geeft Neil een karakterschets van de vrouw, die ontegenzeggelijk intrigerend, mysterieus en geleerd is, maar we leren haar niet echt kennen. EF, zoals Neil haar noemt, blijft een personage dat oneliners ventileert, en de ene keer is ze empathischer dan de andere keer. Een van haar stokpaardjes gaat over begrippen waar mono voorstaat. ‘“Monotheïsme,” zei Elizabeth Finch. “Monogamie, monotonie, wat zo begint kan niet goed zijn.” Ze zweeg even. “Monogram – een teken van ijdelheid. Monocle idem. Monocultuur – een voorbode van de dood van het rurale Europa.”’ Monotheïsme zou het einde van onze cultuur hebben ingeluid, zo laat Barnes Finch vertellen.
Neil’s essay
Ondertussen geeft Neil ook een beeld van zichzelf. Bedoeld als zelfspottend staat hij bekend als de man van de mislukte projecten, heeft hij drie kinderen bij verschillende vrouwen, heeft hij iets vaags als acteur gedaan. En zoals het een echte Engelsman betaamt, doet hij zichzelf als minder voor dan hij is.
Tijdens de cursus wordt van de studenten verwacht dat ze een essay schrijven, maar Neil lijdt aan uitstelgedrag. Als EF jaren later overlijdt blijkt Neil haar boeken en notities te hebben geërfd en ontmoet hij Elizabeths broer. Pas in en na deze passages komt EF vreemd genoeg meer tot leven dan voorheen. Neil wordt opnieuw met haar geconfronteerd en gaat op zoek naar haar verborgen leven en overweegt zelfs haar biografie te schrijven. Niet gemakkelijk, want hij heeft weinig houvast aan haar papieren, behalve dat er aanwijzingen zijn voor een obsessie met Julianus de Afvallige, de enige Romeinse keizer die nooit een voet in Rome heeft gezet.
Neil besluit postuum het essay te schrijven over Julianus de Afvallige. Dit essay is integraal opgenomen in het boek en beslaat deel twee. Het is een taai, maar niet oninteressant stuk over deze laatste ‘heidense’ Romeinse keizer, die twintig maanden rond 363 heerste. Hij verloor zijn leven op het slagveld, uitroepend: ‘Gij hebt overwonnen, o bleke Galileeër.’ De bleke Galileeër was Jezus van Nazareth, ‘waarmee Julianus de overwinning van het christendom over het heidendom erkende.’ Over Julianus is veel gepubliceerd, schrijft Barnes in Neils essay, en hij staat te boek als een empathisch staatsman, bekend om ‘vervolging door middel van zachtaardigheid’. Door de tijden heen heeft hij veel schrijvers en denkers beïnvloed die schreven over de opkomst van het christendom in Europa. Hij was Elizabeth Finch’s grote voorbeeld en daarom schreef Neil dit essay, omdat EF en keizer Julianus zelfs op elkaar zouden lijken.
Als lezer verlang je naar iets stouts
In het derde en laatste deel zijn we terug bij Neil en zijn herinneringen aan EF, ze zou betrokken zijn geweest bij een schandaal, Neil praat met andere oud-studenten over haar, wat hem meer inzichten geeft over wie ze was. Als lezer verlang je naar iets stouts, een misstap van Finch of Neil, een stevige affaire, maar het blijft allemaal erg fatsoenlijk, behalve dat Elizabeth rookt als geen ander. En wie ze eigenlijk was, of niet was, mag je als lezer zelf uitvinden.
Barnes laat zijn personages discussiëren en stellingen poneren over cultuur en beschaving, heel legitiem binnen de cursus die EF geeft en hij reikt daarmee de lezer de nodige stof tot nadenken aan. Daarmee is Elizabeth Finch een ideeënroman, al zal de auteur voor dat etiket wellicht zijn neus optrekken. Zijn lezers boeien hem niet, wat jammer is omdat hij ze daardoor op afstand houdt.
