Het is even wennen, de schrijfstijl in de debuutroman Paulina Buxareu, die Josep M. de Sagarra bijna honderd jaar geleden schreef. Het begint met de beschrijving van een bergdorpje niet ver van Barcelona, waar de verteller, de ik-figuur iedere zomer naar toe gaat. ‘Ik heb in dat dorpje geen huis en ik huur er ook geen, ik bezit er geen lapje grond, niet eens een tomatenplant. … … Zijn charme wordt niet om zeep geholpen door de crèmekleurige broeken die pedante dikbuiken omhullen, door het lompe Castiliaans van een enkele dame, en zelfs niet door de vettige wikkels van worst en chocolade tussen de klokjes en de korenbloemen rondom de fonteinen.’ Zo lees je op de eerste bladzijde al minstens tien zinnen, die een ontkennende vorm hebben. Maar vanaf het moment dat de verteller een beschrijving geeft van een gezin met vier kinderen, dat in dit dorp vakantie komt houden, gaat het min of meer over. De verteller sluit vriendschap met de Victor Buxareu, de vader van de vier kinderen.
Na de vakantie gaat de verteller op bezoek bij de familie thuis in Barcelona. Bij een van zijn bezoeken ontmoet de verteller de ongetrouwde nicht van Victor, Paulina Buxareu, die – begin veertig – vertelt over haar kennis van de psychologie en haar inzicht in de vrouwelijke ziel. Uit alles blijkt echter dat zij die kennis en dat inzicht helemaal niet heeft.
Op haar negentiende ontmoette zij haar ‘(…) gedroomde held. Hij had net zijn studie medicijnen afgerond en was arts op een oceaanstomer. Hij was getaand door de zon en de zeelucht, had een zwarte snor en was van een ongenietbare vulgariteit; maar Paulina vond het de knapste en edelmoedigste man op aarde, en die nacht kon ze niet slapen.’ Na enkele mooie dagen met veel wandelingen en gesprekken is Paulina bereid met haar scheepsarts weg te lopen, wat haar moeder nog net weet te verhinderen. Kort daarop vertrekt het stoomschip met de arts en zonder Paulina naar Cuba. Onderweg, ’s nachts en in de mist komt het schip in botsing met een ander schip en vergaat. Zo eindigt de eerste liefde van Paulina op tragische wijze.
Na deze ervaring ziet Paulina het als haar taak alle ongetrouwde vrouwen in haar omgeving met raad en daad terzijde te staan op zoek naar een geschikte huwelijkskandidaat. Ten huize van haar neef Victor komt een tekenleraar les geven aan de vier kinderen. Gaspar Melrosada is een eenzame vrijgezel, een mislukt kunstenaar, die de kost verdient met tekenlessen. De sfeer in huis rond de tekenlessen, de reacties van de kinderen, die de tekenleraar plagen zijn prachtig beschreven. Paulina beraamt een plan om de tekenleraar te koppelen aan haar vriendin Isabel. Melrosada is zo onzeker en bang, dat hij te rade gaat bij zijn neef die jezuïet is. Na het gesprek vertrekt hij vol twijfels. ‘Zijn neef had hem weliswaar moed ingesproken, maar die moed bracht hem nog erger in verwarring. Toen Melrosada uit het klooster kwam, viel zijn oog op een spiegel in een winkel, en hij blikte naar zichzelf met de meest pessimistische blik van zijn leven. … … alles leek hem deerniswekkend; de allerarmzaligste, van kwalen vergeven sloeber had hem, bij hem vergeleken, een Don Juan geleken.’ Ondanks alle tegenstribbelingen van Melrosada en van haar vriendin Isabel organiseert Pauline een ontmoeting. Isabel ziet het helemaal niet zitten, maar Melrosada dreigt toch wel verliefd te worden. Na korte tijd heeft Paulina hem zo bepraat, dat hij Isabel ten huwelijk zal vragen, maar als het moment daar is knapt zijn kouseband en valt hij flauw. Dat huwelijk gaat dus niet door.
Hoewel zijn echtelijke aspiraties nog niet gedoofd zijn, is Gaspar Melrosada aanvankelijk ziek van narigheid. Paulina komt bij hem op bezoek om hem te troosten. Twee maanden lang trekt hij zich in zichzelf terug, maar op een mooie dag besluit hij eruit te gaan. Hij gaat naar de dierentuin, waar hij al dromend over de vragen des levens besluit weer bij de familie Buxareu op bezoek te gaan. Victor ontvangt hem allervriendelijkst, de kinderen vinden het leuk hem weer te zien en de pasgetrouwde zus van Victor en haar man vertellen enthousiast over hun huwelijksreis. Paulina constateert weemoedig, dat het jonge paar heel gelukkig is, maar dat ‘zij wel een zuster van liefdadigheid zal blijven’… Gaspar Melrosada wordt moedig: totaal onverwacht vraagt hij Paulina ten huwelijk. Ze worden heel gelukkig. De verteller gaat het stel nog een keer opzoeken. ‘Paulina Buxareu wekte zo’n zuivere indruk van beperkte en oprechte vreugde, dat ze me nog heel wat dagen zou bijblijven.’
Paulina Buxareu is de eerste van drie romans, die De Sagarra heeft geschreven. In het nawoord schrijft vertaler Frans Oosterholt, dat de auteur in deze roman twee van zijn eigen dilemma’s zou hebben uitgewerkt: de keuze tussen echtgenoot of vrijgezel, en die tussen diplomaat of schrijver. De verteller in de roman beschrijft wel de verliefdheden en stappen op het huwelijkspad van anderen, maar voor zichzelf komt hij er helemaal niet uit. De tekenleraar is eigenlijk kunstenaar, maar verdient de kost met tekenlessen. De Sagarra zou oorspronkelijk diplomaat worden maar wil eigenlijk niets liever dan schrijver worden wat hij iuteindelijk ook wordt. Naast vertalingen van Shakespeare, Moliére en Gogol schreef De Sagarra zo’n vijftig toneelstukken en tien jaar na Paulina Buxareu nog twee romans, die alom werden geprezen als meesterstukken. Dit boek maakt zeker nieuwsgierig naar die andere twee, Knoflook en pekel en Privéleven.
