Vervelend als je trein vertraging oploopt door een zogenaamde ‘aanrijding met een persoon’. Als (mede)mens doet die persoon er verder niet toe. Hij of zij is een onbekende van wie je aanneemt dat er in zijn leven iets mis is gegaan. That’s it.
Journalist Joris van Casteren neemt je mee naar zo’n aanrijding in een verslag dat in een klein formaat boek is uitgegeven. Op het voorplat een ietwat wazige foto van een voorbij glijdend landschap met bomen en een sloot. Ook koeien zijn er maar evengoed kunnen het schapen zijn. De foto moet uiteraard onscherp wezen.
De titel waarschuwt ervoor dat de reportage, zo’n tachtig bladzijde, geen happy end zal krijgen: Een botsing op het spoor. Prozaïscher kan het bijna niet, ook niet directer. In de eerste alinea is er nog niets aan de hand en wordt de lezer geïnformeerd over een voertuig (‘een modern dieseltreintje van de firma Veolia, exemplaar van Zwitserse makelij’, enzovoort). Datzelfde voertuig is – zo wordt verder vermeld – om ‘acht over zeven’ op ‘28 november 2016’ vertrokken uit Nijmegen. De eindbestemming is Roermond.
Van Casteren registreert vanuit talloze ooghoeken en vanuit evenzoveel perspectieven het voorspel, de voltrekking en de nasleep van het drama van de dood van twee mensen en twee honden. Kort na het vertrek uit Nijmegen worden vier levende wezens vermorzeld. Zelfs voor wie als treinpassagier nog nooit bij een aanrijding met – in dit geval personen én dieren – aanwezig is geweest, ontvouwt zich vervolgens een onbestaanbare wereld. Elke betrokkene bij de gebeurtenis wordt op de voet gevolgd. Er gaat een sneeuwbal rollen of, toepasselijker, een olievlek begint zich uit te breiden. De smurrie dringt ook in de diepte want het verleden van de aanstichters van de ramp blijft niet onaangeroerd.
Zo is het verslag een mozaïek geworden van karakteriseringen en typeringen van mensen. Een botsing op het spoor is afwisselend en vol vaart geschreven, lichtvoetig zelfs, door de van iedere emotie verstoken vertelwijze. Met het aanstippen van saillante details leidt Van Casteren telkens af van het diep tragische onderwerp. Over een van de hondjes dat met de zelfmoordenaars tussen de rails moest maar wist te ontsnappen, zegt iemand van het dierenasiel: ‘Het was zeker geen rashond […] een kruising van een jack rusell-achtige en een bepaald soort teckel […] Dat beestje heeft natuurlijk wel alles gezien en meegekregen.’
Een minpunt in Een botsing op het spoor is het nawoord van Frank Westerman dat node gemist kan worden als lofprijzing en – erger nog – als speurtocht naar de ‘diepere zin’ van het werkje. Er wordt ingegaan op het motto dat Van Casteren aan zijn verslag heeft meegegeven, een citaat uit het drama Richard II van Shakespeare.
Op de zwaarwichtigheid van dat motto stapelt zich het vervelende commentaar van de uitleider. Waarom deze uitweiding bij een effectief sober verslag? Een idee van de uitleider zelf? Deze moet als een van de intimi van Van Casteren op de hoogte zijn geweest van het verslag-in-wording. Tijdens de genese had hij aan zijn vriend ‘linkjes toegestuurd over het unieke en vooruitstrevende Nederlands beleid om zelfdoding op het spoort tegen te gaan’ (waaronder ‘schrikverlichting’ en ‘anti-loopmatten’).
‘Maar Van Casteren,’ vervolgt hij, ‘heeft zijn eigen plan getrokken. Hij heeft zich beperkt tot dit ene ongeval.’ En als klap op de vuurpijl: door het ongeval ‘onderkoeld in al zijn facetten op te tekenen, krijgt zijn reportage een universele zeggingskracht, precies zoals in zijn aan Shakespeare ontleende motto.’
Dit alles te vernemen na de lectuur van een verslag, een toonbeeld van de kunst van het weglaten en van precieze dosering! Een botsing op het spoor is een dun boek dat voor zichzelf spreekt en zeker geen toevoegingen verdraagt die als scherpe mosterd na de maaltijd komt.
