Literair Nederland

Volgens de Brits-Amerikaanse filosoof A.N. Whitehead is de Westerse filosofie niets anders dan ‘een serie voetnoten bij Plato.’ Iets soortgelijks kun je evengoed zeggen van veel kunstwerken. Zo refereren zowel werk als uitlatingen van de Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge aan Plato’s allegorie van de grot: iemand zit met zijn rug naar het licht, naar wat zich buiten de grot allemaal afspeelt. Op de wand van de grot ziet hij de schaduwen van die wereld waardoor hij van de werkelijke wereld alleen maar een idee krijgt.

Ook ten aanzien van de wat filosofisch ingestelde literatuur kun je soms zeggen dat het een voetnoot bij Plato is. Een voorbeeld is de beschrijving die Michel Houellebecq in zijn roman Elementaire deeltjes geeft: ‘Hij had zijn beeld geïsoleerd beschouwd, als een mentale vorm die onafhankelijk van hemzelf bestond en met anderen kon worden gedeeld.’ Identificatie met zijn eigen beeld werd opgeheven, in de ruimte werden twee sferen van elkaar gescheiden: in de ene die van het zijn, in de tweede die van het niet-zijn ‘en de opheffing van het individu.’

Neem vervolgens het debuut van schrijver Jori Stam (1987) ter hand. De rode lijn in de meeste van de tien verhalen die samen de bundel Een volstrekt nutteloos mens vormen, is de werkelijke, eenzame wereld tegenover de, in zijn geval, virtuele wereld die met anderen wordt gedeeld.

Het begint al in het eerste verhaal, waarin de literaire thrillers van schrijver Harm een slechte pers krijgen, terwijl er 128.548 bezoekers afkomen op het videokanaal van zijn buurman, ‘een nietsnut met overgewicht.’ Beide families gaan samen met vakantie. De mannen maken een wandeling door een diepe kloof. De buurman heet terug te zijn gegaan, omdat hij de zware tocht niet kan volhouden, maar een foto op Facebook lijkt iets anders te bewijzen. De kloof tussen schijn en werkelijkheid is veranderd in een afgrond.

In het tweede verhaal zet het ‘liken’ van een foto op Facebook de gezonde verhouding tussen een man en een vrouwelijke collega onder druk. Ook in het vierde verhaal speelt sociale media een rol: de ik-persoon creëert  op een datingsite een eigen identiteit, onafhankelijk van de werkelijkheid. De identiteit van een onzekere man, die op die manier de macht in handen legt van eenzame vrouwen. Maar ondertussen …. In nog geen vier pagina’s neemt dit verhaal een morbide wending.

Ook in het vijfde verhaal draait het om twee werelden. In dit geval om die van mensen en dieren. Het verhaal speelt zich af in een Turkse kebabzaak, waar aluminium bakjes worden gevuld met friet, vlees, sla, dressing en gesmolten kaas. Hetzelfde soort bakjes waarmee de ik-persoon muizen vangt. ‘Toen zij uiteindelijk bedaarde, schreef ik met een zwarte markeerstift MUIZENGEVANGENIS op het bakje.’ Het blijft niet bij de overeenkomst tussen de bakjes. Er bestaat ook een overeenkomst tussen de knijpfles met gif en die met saus ….

In het negende verhaal gaat Antoon, klein van stuk met een buikje en ‘veel erger nog borstjes en uitstulpende tepels’, helemaal op in zijn paarden, ‘zijn vrienden, kennissen en familie ineen.’ Hij wil een nieuw veulen kopen, wat iedereen in de omgeving bevreemd, ‘na wat er met het vorige veulen is gebeurd.’ Antoon maakt kennis met de vriendin van zijn neefje, Toet, ‘een enorme gestalte zonder borsten maar met een pony en een paardenstaart. Ze kan ook briesen door haar grote lippen.’ Hier wordt de nadruk gelegd op de overeenkomst tussen in dit geval een pony en een enorm grote vrouw.

Het tegenover elkaar plaatsen van twee mensen, de twee mannen in het eerste verhaal, de collegae in het tweede, of twee werelden, de echte en de virtuele, en die van mensen en dieren, doet ook denken aan de eerder genoemde roman Elementaire deeltjes van Houellebecq, waarin hetzelfde gebeurt. Net als de titel van de verhalenbundel van Stam, die herinneringen oproept aan Bruno, één van de twee hoofdpersonen uit Houellebecqs roman. Bruno omschrijft zijn leven als ‘vrijwel nutteloos’, ‘leeg’ en liefdeloos. Of, als het niet leeg is, in ieder geval vol angsten en diepten, ‘kortsluitingen’ zoals bij Vincent, de hoofdpersoon in het derde verhaal uit Stams bundel.

Vincent neemt wraak op de minister van Volksgezondheid. Deze pleit in een televisieprogramma van de EO in een gesprek met Vincents huisarts, die zijn moeder hielp sterven, tegen versoepeling van de euthanasiewet voor minderjarigen en psychische patiënten. Vincent vecht met zijn positieve en negatieve gevoelens, zoals de andere personages ook doen. Met de rug naar het licht vechten met het echte leven en zich verlaten op het virtuele leven. Met alle, vaak absurde gevolgen van dien.

Het mooie aan dit veelbelovende debuut is, dat de auteur daarbij veel open laat. Alsof de lezer de man in de grot van Plato is, die zelf op ideeën komt en de plot (die er vaak niet echt is, of alleen wordt aangeduid)  kan invullen.

Een volstrekt nutteloos mens

Auteur: Jori Stam
176 blz.
Prijs: € 19,99
Uitgeverij Atlas Contact