Literair Nederland

Wie een verhaal wil analyseren, zal zich een aantal begrippen eigen moeten maken. Daarvoor bestaan handboeken, waarin uitgelegd wordt wat een leidmotief, een subplot of een innerlijke monoloog is. Eerlijk gezegd bewaar ik niet al te goede herinneringen aan die boeken. Ze hebben de liefde tot de literatuur niet bepaald aangewakkerd.
Maar ik moest mij indertijd dan ook behelpen met een boek van Mieke Bal, domweg omdat toen het boek van Catherine Lewis er nog niet was. Dat boek is er nu wel; het heet Kop en staart en behandelt op een speelse manier de literaire theorie.

Lewis gaat uit van een eenvoudig rijmpje: ‘Drie blinde muizen renden de boerin achterna. / Ze hakte hun de staart af met een vleesmes uit de la.’ Het rijmpje staat op de bladzijde ‘Verhaal’. Onder aan de bladzijde wordt steeds de term toegelicht. Bij ‘Verhaal’ lezen we: ‘Op het meest basale niveau is het een opeenvolging van gebeurtenissen.’ De volgende bladzijde behandelt de plot (wat gebeurt er en waarom): ‘Drie blinde muizen renden de boerin achterna. Ze hakte hun de staart af met een vleesmes uit de la, want ze was een sadist.’

Zo gaat Lewis verder, stapje voor stapje. Ze schrijft bijzonder onderhoudend over de muizen en de boerin, maar ook heel nauwkeurig en daardoor verhelderend. Bij ‘Ironie’ bijvoorbeeld laat ze zien dat er heel wat subtielere vormen zijn dan alleen maar het tegenoverstelde zeggen van wat je bedoelt.

Hoe verder je in het boek komt, hoe heerlijker het wordt. Waarschijnlijk omdat het op verhaalniveau zo monomaan is, zonder te vervelen. Kop en staart doet denken aan de Stijloefeningen van Raymond Queneau (vertaald door Rudy Kousbroek) waarin ook elke keer hetzelfde verhaal wordt verteld. Het boek wordt ook enkele keren genoemd door Lewis.

Maar ook de frisheid en de originaliteit waarmee Lewis de techniek van het vertellen behandelt, maken Kop en staart tot een bijzonder boek. Het is niet alleen een boek dat je leest omdat je in het onderwerp geïnteresseerd bent. Je kunt het van begin tot eind lezen, je kunt erin bladeren – hoe je het ook leest, het blijft een aantrekkelijk boek, dat je breed doet glimlachen.

In het hoofdstukje over ‘Dictie’ laat Lewis zien hoe een verhaal anders kan worden door je woordkeuze: ‘Yo, gasten. Die ieniemienies hadden net één keer te veel met die dame lopen fokken. Staart foetsie. Je weet toch. Hadden ze niks meer aan de kont hangen. Koud, man.’
Dat komt inderdaad heel anders over dan: ‘Drie leden van de Muridae-familie stoven in de richting van een Homo sapiens van vrouwelijke kunne. Ze sneed hun caudae weg.’

Aan het eind van het boek, gedrukt op zalmkeurig papier, is er een ‘Appendix’ opgenomen, waarin de termen nog wat uitgebreider behandeld worden. Dat is het gedeelte dat als naslagwerk gebruikt zal worden.

Het boek is niet alleen goed geschreven en door Krijn Peter Hesselink ook goed vertaald, maar het is bovendien prachtig geïllustreerd, door Joost Swarte. Swarte is bekend door zijn tekeningen in de stijl die hij zelf de ‘klare lijn’ heeft genoemd. Hij heeft bij elk onderdeeltje een illustratie geleverd. Dat was nog lang niet makkelijk, want hoe maak je een tekening bij ‘Bildungsroman’, ‘Ontknoping’ of ‘Woordenschat en zinsbouw’? Verschillende tekeningen van Swarte zijn ware vondsten, die in beeld nog eens duidelijk maken wat Lewis in woorden vertelt. Ze bepalen mede de aantrekkelijkheid van het boek, dat er ook verder prachtig uitziet: gebonden, harde kaft.

Of Kop en staart dezelfde status zal krijgen als de Stijloefeningen van Queneau, moeten we afwachten. Het maakt een goede kans. Dit boek, waarin een simpel gegeven over drie blinde muizen ons de ogen opent voor de mogelijkheden om een verhaal te vertellen, is in ieder geval een ontzettend leuk leerboek.