‘Egidius waer bestu bleven.’ Deze versregel schiet mij de laatste weken geregeld te binnen. Hij is afkomstig uit het Egidiuslied dat rond 1400 in Brugge werd geschreven. Het hardop uitspreken ervan geeft troost, nu ik in de rouw ben om twee onlangs overleden vrienden. De literatuurlessen op het atheneum hebben toch iets nuttigs achtergelaten. Troost geeft ook het zingen van psalmen die ik wekelijks uit mijn hoofd leerde op de School met den Bijbel.
De twee vrienden stierven in de afgelopen zomer, beiden na een ziekbed. Ze waren van mijn leeftijd en dat klopte niet. Sterven doe je toch pas na je tachtigste? Twee jaar geleden waren zij nog volop actief. Toen de ziekte werd geconstateerd, was er voor hen geen houden meer aan. Hun ziekte en overlijden bracht mij in de rouw. Een periode van herinnering en gemis, van het besef dat alles wat mij omringt breekbaar is. En dat er voor mij ook ooit een einde aan komt.
Rouwen komt van het Germaanse woord hreuwan wat jammeren, verdriet hebben betekent. En dat verdriet kwam, het gemis werd gevoeld. Op de momenten waarop ik tijdens hun leven normaliter contact met hen had. Of zomaar, in een flits, terwijl ik iets heel anders deed, wat niets met hen te maken had. Alles in mijn omgeving lijkt de afgelopen maanden wel op rouwen betrokken. Ik struikel over een ‘walk of grief’, een wandelpad van 75 kilometer op Terschelling. Volgens de tekst op de site kun je je er wandelend ‘weg van de drukte van het dagelijks leven’ openstellen voor ‘wat gezien wil worden.’ Blijkbaar moeten mensen daar speciaal de tijd en de ruimte voor nemen. Alsof rouwen sowieso niet allesoverheersend is.
Rouwen om een vriend is echter heel anders dan rouwen om een echtgenoot of kind. Iemand zei me: ‘Als je vriend overlijdt is dat een heftig moment van pijn, maar je leven gaat door. Als je vrouw overlijdt staat je hele leven stil, je moet opnieuw leren leven.’ Heel treffend komt dat naar voren in het Rouwjournaal van Jan Siebelink. Hij schreef het na het overlijden van zijn vrouw Gerda. De 125 passages in het boek lijken zonder literair filter te zijn geschreven, waardoor je het proces dicht op de huid komt.
Een ziekte- en stervensproces kent overeenkomsten. Herkenbaar in Rouwjournaal is de af en toe opvlammende hoop bij Gerda beter te worden, afgewisseld met bittere teleurstelling als dat niet voor de hand ligt. De dichtbije gesprekken tussen Jan en Gerda over wat er echt toe doet, afgewisseld met de momenten waarin de geliefden ver van elkaar staan. De huisarts die het proces begeleidt met goede raad, komt ook bekend voor. Hij raadt Siebelink bijvoorbeeld aan geen tijd te verliezen met onzinnige dingen, want ‘nooit is tijd kostbaarder geweest.’ Ook de raad om niet bij Gerda te gaan slapen, omdat hij dan te weinig nachtrust krijgt. Ook dat herken ik uit het ziekte- en stervensproces van mijn vrienden. Het komen en gaan van de jongens en meisjes, mannen en vrouwen van de thuiszorg.
Onmiskenbaar zijn de ingewikkelde medische termen, die tot opzoeken dwingen. Bij Siebelink is dat cholangiocarcinoom. De middelen voor palliatieve sedatie: pomp, morfine en dormicum, komen langs. Herkenbaar is ook het vochtig houden van de lippen, met allerlei middeltjes, door deze of gene aangeraden. Liefdevol is de opoffering voor de partner. Siebelink schrijft: ‘Steeds meer ben ik erachter gekomen dat alles wat ik doe, onderneem, doe ik voor haar, zij wordt er rustig van’. Siebelink schrijft met liefde over zijn vrouw zonder zichzelf of haar te verheerlijken.
Na Gerda’s dood voelt Jan zich in een vreemd land, waar hij de weg niet weet: ‘Ik lijk verborgen onder een glazen mand.’ Op de eerste zondag na haar begrafenis moet hij bekennen dat hij naast haar in het graf wil liggen. ’s Morgens vroeg verlangt hij soms al naar het einde van de dag, ‘om dan, boordevol slaapmiddelen, in bed te tuimelen, als in een graf, om niet te worden lastiggevallen door het beeld van een trotse vrouw, die, zonder morren, het blauwige, vernederende absorptiebroekje aantrekt.’
Siebelink beseft dat hij niets is zonder Gerda die opgesloten ligt in de aarde. De enige die hem warmte geeft is hond Sarah. ‘Nevelslierten tegen de ramen, de hond dicht tegen me aan, op de bank, waar eerder je bed stond. De nevel zelf is donker, rouw op het dak, om mijn huis, rauw op het dak.’ Hij denkt dat hij haar nog werkelijk in zijn armen heeft, ze is ‘meer dan ooit aanwezig’.
Jan Siebelink zou Jan Siebelink niet zijn als zijn vader en de religie niet in het boek zouden verschijnen. In de laatste passage herdenkt hij het overlijden van zijn ouders dat hij eindigt met: ‘Niet alleen verse wonden doen pijn, ook diepe littekens blijven pijnlijk. De afgelopen tijd heb ik de veiligheid en geborgenheid van het ouderlijk huis extra gemist.’
Illustratief voor zijn vader en religie is de passage waarin hij beschrijft hoe hij na Gerda’s dood met zijn hond Sarah wandelt op de Ginkelse heide. Het is al een hele stap voor hem om die open vlakte binnen te treden zonder bescherming van bomen of muren. Het is een donkere dag, maar rondom hem wordt het opeens licht, helder licht. Hij heeft het idee van bovenaf bekeken te worden. Dan schiet hem te binnen dat zijn vader ooit een teken van boven ontving, een stem die zijn leven radicaal veranderde. Zijn vader kwam tot bekering. Siebelink schrijft: ‘Ik was ooit jaloers op mijn vader, en sindsdien lijkt God te zwijgen.’ Maar nu ontvangt hij ook een teken. Hij ziet het als een teken van zijn vader en moeder en van Gerda, aangekomen op de plaats van hun bestemming.
In één van de passages loopt hij de tuinpoort van zijn woonhuis uit. Als hij in de auto wil stappen komt de jonge buurvrouw naar hem toe. Ze vraagt hem hoe het gaat en geeft zelf een antwoord: ‘U wilt uw vrouw terug hebben.’ Ze kijkt hem aan en zegt: ‘Ik bid elke dag voor u.’ Jan bedankt haar en herinnert zich een zin die thuis vaak werd gebruikt: ‘Het gebed van een rechtvaardige vermag veel.’ De passage eindigt cryptisch met de zin ‘De mythe van de secularisatie’. Siebelink wordt getroost omdat het geloof van zijn vader blijft doorwerken en niet alleen bij hem.
Rouwjournaal is een schitterend, droevig, maar ook hoopgevend boek. Het is niet alleen kommer en kwel. Het toont ook aan hoe dicht geliefden elkaar kunnen naderen in zo’n fataal ziekteproces. Liefde is sterker dan de dood.
Het overlijden van mijn vrienden heeft minder impact op mijn dagelijks leven, dat staat niet stil. Geregeld schiet mij een herinnering aan één van hen te binnen. Als Ajax voor de Champions League speelt, mis ik het appcontact met de ene vriend. Ik denk aan een wedstrijd in het afgelopen voorjaar. Ajax speelde tegen het Brusselse Royal Union St Gilles. De wedstrijd werd gespeeld in het stadion in Brussel waarvan de grasmat zo kaal was dat het wel een zandbak leek. Mijn vriend appte dat het knap van Ajax was om drie punten mee te nemen uit die zandbak. Waarop ik terug appte dat Ajax de tweede helft prima had gevoetbald in de Sahara. Na enkele ogenblikken schreef hij: ‘Kun je toch zien dat die klimaatsverandering geen onzin is. De Sahara komt steeds dichterbij.’ Het lezen van de app troost me, maakt me zelfs een beetje gelukkig omdat ik zo’n humoristische vriend heb gekend. Meteen denk ik aan een gedicht van Kees van Domselaar.
‘Geluk is nooit volledig
is nooit af
geluk lijkt een beetje op rouw
het is nooit helemaal klaar.
Rouwjournaal / Jan Siebelink / De Bezige Bij
