Een rivier kent ondanks haar stroomgebied noch een begin noch een eind en bevat vele verhalen. In De grenzeloze rivier voert Matthijs Deen ons aan de hand van een aantal van die verhalen door het heden en het verleden van de Rijn. Doordat de Rijn meer dan eens haar loop in de afgelopen millennia heeft gewijzigd en zowel een regenrivier als een gletsjerrivier is geweest is het zinloos om op te zoek te gaan naar de oorsprong van de rivier, aldus één van de vele personen die Matthijs Deen in de loop van het boek ontmoet. Deze boodschap is de rode draad van De grenzeloze rivier, dat zowel een ode aan als een poging tot een biografie is van de Rijn. Het boek begint met een bezoek van Mathijs Deen aan het mediterrane eilandje Vis vlak voor de Kroatische kust, waar het huwelijk van zijn dochter plaatsvindt. Tijdens het bezoek ontmoet hij een geoloog aan wie hij vertelt dat hij een boek over de Rijn aan het schrijven is en hij legt hem het volgende voor: ‘Stel dat de rivier een personage is, dan heeft hij ook een geboorte en een dood. Vertel me hoe hij is ontstaan.’
Levendig portret
Op boeiende wijze vertelt Deen vervolgens over de rol die de Rijn heeft gespeeld in de loop van de geschiedenis. De schrijver heeft er geen klassiek reisverhaal van gemaakt, waarin hij van de bron naar de monding van de rivier reist of de omgekeerde route aflegt. In plaats daarvan heeft Deen een caleidoscopisch beeld geschapen van de rivier die zo bepalend is geweest voor Nederland en voor de landen waar zij doorheen stroomt. Hij doet dit door ons naar de rivier en haar stroomgebied te laten kijken door de ogen van de bewoners die in haar buurt hebben gewoond en van haar afhankelijk zijn geweest door de eeuwen heen. Zo is er de vermoeide zalm die haar habitat ziet veranderen doordat de Rijn haar loop heeft verlegd en is er het meisje van Steinheim dat zo’n tweehonderdvijftigduizend jaar geleden geleefd moet hebben en van wie de schedel in 1933 werd ontdekt. We weten niet veel meer van haar dan dat ze ten tijde van haar dood ongeveer vierentwintig jaar moet zijn geweest en dat ze vermoedelijk als gevolg van een hersentumor is overleden, maar Deen laat haar door zijn eigen fantasie te gebruiken volledig tot leven komen. Hij laat daarnaast verschillende geschiedkundige en geografische experts aan het woord en vult vervolgens op basis van hun informatie de gaten die er nog zijn met zijn eigen verbeelding in. Deen slaagt er op deze manier in om een levendig portret van mensen van vlees en bloed neer te zetten. Het is een manier van schrijven die Deen vertrouwd is, want eerder weefde hij feit en fictie op eenzelfde manier in elkaar in De Wadden.
Sta even stil
Toch is er ook wel wat aan te merken op De grenzeloze rivier. Deen stopt namelijk soms wel érg veel geschiedenis in zijn verhalen over de Rijn. Hij geeft dan zoveel informatie over historische figuren die in een bepaald tijdsgewricht hebben geleefd dat de vaart uit het boek raakt. Daarnaast heeft de schrijver ervoor gekozen om in een niet-chronologische volgorde in elk hoofdstuk een andere tijdsperiode uit te lichten, waardoor het soms wat zoeken is naar verbanden. Het is dan ook een boek dat je het beste rustig en in kleine proporties tot je neemt. Je zou anders zomaar het spoor bijster kunnen raken. Gelukkig heeft Deen ervoor gekozen om de gebeurtenissen uit het verleden in de tegenwoordige tijd te vertellen. Personages die al lang geleden zijn overleden galopperen op hun paard over de vlaktes langs de rivier als waren ze nog in leven. Al met al is De grenzeloze rivier een bijzonder boek waardoor je met andere ogen naar de Rijn gaat kijken, de rivier die je anders zo achteloos oversteekt zonder een moment stil te staan bij haar rijke geschiedenis.
Istvan Kops is mede-eigenaar van de antiquarische boekwinkel Colette & Co. Dit was de laatste column van een serie van zes maandelijkse columns die Istvan voor Literair Nederland schreef. Veel dank daarvoor.
