‘Mam, mijn familie was mijn therapie,’ zegt de Koerdisch-Syrische vluchteling Baran in Mam, ik ben geen crisis, het debuut van Ismaîl Mamo. Baran spreekt deze woorden uit bij haar grafsteen in zijn geboortedorp in Syrië. Als hij na acht jaar, in het bezit van de Nederlandse nationaliteit, terugkeert naar zijn geboortedorp in het Koerdische deel van deze verscheurde staat, voelt hij de behoefte zijn levensverhaal te vertellen aan zijn gestorven moeder. Zij begrijpt hem als geen ander. ‘Je was mijn veiligheid, je was mijn beschermer, je was een open boek voor mij waar ik alles in kon opschrijven, je was de beste mama ter wereld en je bent mijn alles.’
De roman heeft een sterk autofictief karakter. Het verhaal van Baran is gebaseerd op Mamo’s eigen ervaringen als vluchteling. In Syrië is alles voor Baran vertrouwd en warm. Hij herkent er de geuren van weleer en eet de maaltijden die hij er als jongen at. Hij geniet van het leven in Nederland, maar mist de warmte van thuis. Hij leeft in twee werelden die van elkaar gescheiden zijn. Hij heeft twee harten. Het ene klopt voor zijn moeder en alles wat daartoe behoort. Het ander voor zijn bestaan in Nederland.
Levensverhaal aan graf van moeder
Het verhaal aan het graf van zijn moeder duurt maar liefst veertien opeenvolgende dagen. Baran vertelt haar wat hem is overkomen, sinds haar overlijden ver voordat Syrië in een burgeroorlog raakte. Wat hem overkwam op de middelbare school, waarin hij als Koerd zijn taal niet mocht spreken. Hoe zijn geneeskundestudie in Aleppo werd onderbroken door het uitbreken van de oorlog. Hoe hij probeerde geld voor zijn studie te verdienen in het Koerdische deel van Irak. En hoe hij uiteindelijk vluchtte in de hoop in Europa zijn studie af te kunnen maken. Op de vlucht ook voor de dienstplicht in het Syrische leger waarin hij moest vechten tegen zijn eigen volk. Hij vlucht, tegen de wil van zijn vader, die hem bij zich wil houden. Uiteindelijk zegt zijn vader: ‘Je mag gaan, maar van mij hoeft het niet.’
In het langste en spannendste hoofdstuk vertelt Baran zijn moeder wat hij allemaal beleefd heeft tijdens zijn vlucht naar Europa en hoe hij uiteindelijk via Turkije, Griekenland, Servië, Hongarije en Duitsland in Nederland terecht kwam. In Nederland loopt niet alles volgens plan. Geneeskunde studeren vergt een heel voortraject, dat hij niet kan voltooien. Hij kiest uiteindelijk voor een andere studie. Onderweg naar en aangekomen in Europa houdt hij via allerlei sociale media en soms ook in levende lijve contact met zijn nichten, tantes, broers en zusjes. Dit contact is essentieel voor hem. Bij zijn familie, en zeer in het bijzonder bij zijn moeder, kan hij zijn verhaal kwijt.
De korte zinnen waarin het boek geschreven is, geven een enorme snelheid aan de roman, het leest als een trein. Baran heeft zoveel te vertellen aan zijn moeder, dat hij geen tijd voor lange zinnen heeft, laat staan voor uitgebreide beschouwingen. Hij moet zijn verhaal kwijt en gaat recht op de kern van de gebeurtenissen af, zonder al te veel omhaal van woorden. De korte zinnen zijn wellicht ook verklaarbaar doordat het Nederlands Mamo’s tweede taal is. Hoe dan ook, Mamo schrijft niet om de lezer te laten genieten van de taal. Wel is de redactie van DasMAg hier en daar wat slordig geweest. Op enkele plaatsen wordt het woordje ‘mijn’ toegevoegd aan vader of broer of zus, terwijl hij zijn moeder toch niet hoeft uit te leggen wie hij bedoelt als het over een van haar kinderen of over haar man gaat.
Geschiedenis van vele vluchtelingen
Het boeiende van dit boek is dat Mamo in detail beschrijft wat Baran overkomen is. Wat hij ervoor over heeft gehad om hier te komen. Bedonderd door smokkelaars, uitgeput door barre weersomstandigheden op lange tochten over land en zee om zijn doel te bereiken. En dan komt hij uiteindelijk terecht in een land waar hij bepaald niet met open armen wordt ontvangen. Waar hij alles in het werk stelt om geaccepteerd te worden als Nederlander. Hij doet zelfs mee aan Holland’s got talent. Hij wil aan zijn familie en aan de Nederlanders bewijzen dat hij geen crisis is. Dat hij geen loser is. Dat hij niet de verkeerde keuze heeft gemaakt. Uit zijn verhalen blijkt ook dat hij niet de testosteronbom is, die volgens Wilders, onder meer uit Syrië, naar ons land vluchtten. Hij is een romantische, verlegen geheelonthouder die heel erg moet wennen aan de vrije omgangsvormen tussen mannen en vrouwen in zijn nieuwe vaderland.
Barans geschiedenis is die van vele vluchtelingen, exemplarisch en illustratief voor de lange en moeilijke weg die zij moeten gaan. Vluchten is een daad van hoop en verlangen. Het verhaal van Baran maakt duidelijk dat het geen weg van de minste weerstand is. Het maakt ook duidelijk dat vluchten een mens niet echt gelukkig maakt. Barans ziel zweeft heen en weer tussen Nederland dat hij dankbaar is voor de geboden kansen en voor zijn familie in Syrië en in andere landen, waaraan hij met alle vezels verbonden is. Die vezels geven hem kracht en hoop om te overleven.
