Literair Nederland

Philip K. Dick (VS, 1928 tot 1982), is vooral bekend als science fiction auteur. De man in het hoge kasteel is geschreven in 1962 en is nu opnieuw vertaald. Het bijzondere verhaal beschrijft een alternatieve geschiedenis: Duitsland en Japan hebben de Tweede Wereldoorlog gewonnen. Zij hebben de Verenigde Staten opgesplitst: het westen is bezet door de Japanners, het oosten door de Duitsers, in het midden is een neutrale zone. In dat neutrale gebied woont de schrijver Hawthorne Abendsen, wiens boek De sprinkhaan sleept zich voort, door de Duitsers is verboden. In zijn boek schetst Abendsen een wereld waarin de geallieerden de oorlog hebben gewonnen. De lezer krijgt nauwelijks te horen wat er in dat boek staat, wellicht gaat Dick er vanuit dat wij wel weten hoe die wereld er uitziet.
De vergelijking van deze twee werelden zou interessant kunnen zijn. Hoe ziet een wereld waarin de nazi-ideologie zegeviert en directe afstammelingen van de ‘goden’ het voor het zeggen hebben, eruit?

Een racistische samenleving

Het lezen over een samenleving waar de fascistische ideologie in praktijk wordt gebracht, waar antisemitisme geoorloofd is, waar joden verdekt leven en sommigen ‘hun naam en neus veranderen’, waar openlijk racisme wordt bedreven, waar angst en wantrouwen heerst, is vervreemdend en voelt ongemakkelijk. Vooral omdat de toon waarop Dick over het leven in zo’n maatschappij vertelt normaal en gewoon klinkt, terwijl je weet dat dat niet zo is. Dat de bevolking van Afrika door de nazi’s is uitgeroeid en zij vervolgens naar dat continent alle rassen transporteren die in hun ogen minderwaardig zijn, – en dat zijn niet alleen Joden – wordt terloops gemeld.

We weten allemaal hoe verschrikkelijk het leven in Europa in de jaren 1939-1945 was, maar Dick beschrijft het leven in een fascistische maatschappij alsof dat normaal is. Mensen zijn wantrouwend, op hun hoede, er is onderling verraad en de onderlinge verhoudingen worden vooral getypeerd door uiterlijkheden: ‘spleetogen’, ‘smous’, etc. We lezen over het leven in een racistische samenleving, alsof zo’n maatschappij toekomst heeft. Het voelt des te ongemakkelijker wanneer je je realiseert dat in de huidige westerse maatschappij uitingen van racisme steeds meer en vaker voorkomen. Wanneer je Dick leest, besef je eens te meer wat een heilloos pad dat is.

San Francisco

Het verhaal speelt zich af in het door de Japanners bezette westen van de VS en dan vooral in San Francisco. De veelal Duitse personages komen elkaar daar tegen en wat opvalt is dat alles draait om echtheid c.q. onechtheid, waarheid of leugen, vervalsingen, vermomming en oplichting. Zo is er een Zweed die op een geheime missie naar San Francisco reist en besluit zijn verhulde joodse identiteit te onthullen aan een medereiziger: ‘Ik heb mijn neus en mijn poriën laten verkleinen. Mijn huid chemisch lichter laten maken en de vorm van mijn schedel laten veranderen. Kortom, fysiek kan niemand mij erop vastpinnen. Ik kan me tot in de hoogste nazi-kringen bewegen en doe dat vaak ook. Niemand zal het ooit ontdekken. En ik ben niet de enige. Wij zijn niet dood. We zijn er nog. We leven onopgemerkt door’.
De filosofische beschouwing over hoe de wereld er aan toe is en wat daarvan te denken, die vooraf gaat aan deze onthulling, verraadt de politieke of zo men wil existentiële vragen die in het verhaal aangeroerd worden. Antwoorden komen er niet en aan het eind van het boek wordt de Zweed gearresteerd omdat hij ervan verdacht wordt een nazi-spion te zijn.

Sieradenmaker, Frank F(r)ink – hij heeft een ‘r’ in zijn naam gezet om minder joods te klinken – maakt samen met een collega valse sieraden en verkoopt nieuwe pistolen als antieke. Via Robert Childan, die Amerikaanse voorwerpen aan Japanners verkoopt, probeert hij zijn valse waar te slijten. Ook hij wordt uiteindelijk ‘ontmaskerd’. Zijn ex-vrouw Juliana geeft judolessen in de neutrale zone. In een café pikt zij een Italiaanse vrachtwagenchauffeur op die het verboden boek van Abendsen in zijn bezit heeft. Zij leest dat en samen besluiten Juliana en de vrachtwagenchauffeur de schrijver te gaan opzoeken om hem te vragen waarom hij dat boek heeft geschreven. De schrijver zou uit veiligheidsoverwegingen in een hoog, onneembaar huis wonen – het hoge kasteel uit de titel – maar het blijkt gewoon een bungalow te zijn, weggestopt achter struikgewas en badend in het licht (ook weer een tegenstelling).

Als antwoord op haar vraag zegt Abendsen dat hij het boek heeft geschreven met behulp van de hexagrammen uit de I Tjing. En het orakel had hem ook ingefluisterd dat in werkelijkheid de Duitsers en de Japanners de oorlog hebben verloren.
Dick is gefascineerd door de I Tjing, Het boek der veranderingen, dat een oud Chinees systeem van kosmologie en filosofie beschrijft. De achtergrond van deze filosofie is het ‘het in evenwicht brengen van tegenstellingen’, ‘de evolutie van gebeurtenissen als een proces’, en ‘de acceptatie van het onvermijdelijke’. Aanhangers beschouwen het boek als een uitdrukking van wijsheid en filosofie van het oude China, nog becommentarieerd door de grote Confucius….

Waardering

Zoals uit de voorbeelden hierboven misschien al duidelijk is geworden; het is een ongewoon boek dat niet gemakkelijk leest. Dat komt niet alleen door de vreemde gebeurtenissen die zich voordoen en de eigenaardige personages die erin voorkomen. Ook de vele vragen die de personages zichzelf stellen, zonder dat zij beantwoord worden, maken het lezen van dit verhaal verwarrend.
De losse compositie van het verhaal, de vlakke taal en het ontbreken van beeldend taalgebruik maken dat het boek niet ‘lekker leest’.
Het is één grote poppenkast en hoewel de wegen van die personages zich op een gegeven moment wel kruisen, blijf je je afvragen wat zij met elkaar te maken hebben en hoe het nou eigenlijk allemaal zit. De onderlinge verbanden worden niet duidelijk. Waarom raadplegen de personages de I Tjing wanneer ze een belangrijke beslissing moeten nemen? We kunnen er over filosoferen en misschien is dat wel wat de schrijver met het boek beoogd heeft. Op zich is het een aardig experiment, te overdenken hoe de wereld eruit zou zien wanneer de geallieerden de oorlog hadden verloren. Rest de vraag waarom het boek ruim 40 jaar na dato is vertaald.