Colson Whitehead (1969) is geboren en getogen in New York. Na zijn studie aan Harvard ging hij aan het werk als recensent van boeken, televisie en muziek. In 1999 debuteerde hij met zijn roman De Intuïtionist en later werd hij in Nederland met name bekend door zijn romans De ondergrondse spoorweg en De jongens van Nickel. Beide romans werden bekroond met de Pulitzerprijs voor fictie. Colson kiest in zijn werk vooral voor thematiek rondom gelijkberechtiging van Afro-Amerikanen en plaatst zijn romans steevast treffend in een historische context. Al eerder schreef hij boeken die zich afspelen in zijn geboortestad: zijn essaybundel De Colossus van New York werd door de New York Times uitgeroepen als Notable Book of the Year; Sag Harbour situeert zich op Long Island en in het op de New York Times Bestseller lijst geplaatste Zone One beschrijft Colson een post-apocalyptische versie van zijn stad. En ook zijn laatste roman Harlem Shuffle (2021, vertaald door Harm Damsma) speelt zich af in het zwarte deel van New York, in de aanloop naar en tijdens de roerige Harlem riots van 1964.
Hoofdpersonage Ray Carney is meubelverkoper. Hij is getrouwd met Elizabeth en vader van twee kinderen. Zijn schoonouders zijn nooit enthousiast geweest over de keuze van hun dochter; hun zwarte schoonzoon Ray is ten eerste afkomstig uit een gebroken gezin en er ten tweede voor verantwoordelijk dat de huidskleur van hun kleinkinderen helaas niet even licht is als die van hun lichtgetinte moeder. Zijn schoonvader is lid van de chique Dumas club die uitsluitend lichtgetinte mannen toelaat. Ray is daar vanwege zijn iets meer getinte uiterlijk niet welkom, zelfs niet na een forse steekpenning. Elizabeth werkt bij reisbureau Black Star Travel dat toeristische trips en zakenreizen aanbiedt aan zwarte mensen. Eind jaren vijftig was het vanwege rassenongelijkheid en raciaal geweld voor hen een uitdaging om veilig te reizen. Het bedrijf waar Elizabeth werkt specialiseert zich in het in kaart brengen van veilige hotels, publieksvriendelijke restaurants en winkels en adviseert welke racistische witte stadjes zwarte mensen maar beter kunnen vermijden als ze ellende willen voorkomen.
Verborgen verleden
Het inkomen van Ray en Elizabeth is ontoereikend voor de levensstandaard die Ray nastreeft voor zijn gezin. Hij wil er graag goed voor zorgen en het gezin verhuist in de loop van het verhaal een paar keer naar een andere woning die niet alleen groter is maar ook gesitueerd in een betere wijk van Harlem. Ray wil namelijk dat zijn kinderen een andere jeugd hebben dan hijzelf. Hij voert geen overleg met Elizabeth over zijn plannen; Elizabeth vindt het op haar beurt wel prima dat haar gezin stijgt op de maatschappelijke ladder. Ondertussen houdt Ray angstvallig geheim dat hij afkomstig is uit een geslacht van bendeleden en boeven. Zijn vader was een beruchte crimineel die tijdens een kraak werd doodgeschoten door de politie. Neef Freddie is degene die nog een lijntje vormt met zijn verborgen gehouden verleden. Freddie duikt steeds weer op in het verhaal, dan weer om een alibi af te spreken (niemand verdenkt Ray van leugens, hij komt op iedereen over als volstrekt eerlijk), dan weer om gestolen spullen of spullen die ‘van een vrachtwagen waren gevallen’ in bewaring te geven. Ray verkoopt die spullen ook door, maar ziet dat zelf niet als diefstal, eerder als een welkome bijverdienste op zijn ontoereikende inkomen.
Keer op keer neemt Ray zich desalniettemin voor om zich niet meer in te laten met Freddie, want hij voelt wel aan tot welke problemen zijn duistere zaakjes zouden kunnen leiden. Whitehead weet deze ambivalente houding humoristisch onder woorden te brengen. Wanneer Ray bijvoorbeeld na de verkoop van een schitterende gestolen robijn geld opzij legt voor een beter appartement verzucht hij: ‘”Ik mag dan soms blut zijn, maar een schurk ben ik niet.” Hoewel hij moest toegeven dat hij het misschien toch was.’
Dorvei
Het middelste deel van het boek heeft als titel Dorvei, een in onbruik geraakt Frans woord waarmee een slapeloze tijd tussen middernacht en een tweede slaapfase bedoeld werd. Ray raakt steeds verder verstrikt in zaken die het daglicht niet kunnen verdragen en die hij daarom tijdens de dorvei uitvoert. Zijn vrouw heeft wonderlijk genoeg nooit enige argwaan waarom Ray ’s nachts regelmatig urenlang weg is en slikt de smoezen die hij daaromtrent ophangt voor zoete koek.
Harlem Shuffle krijgt steeds meer het karakter van een misdaadroman: er worden kluizen opengebroken, er wordt geschoten en gestoken, mensen worden afgeperst en geïntimideerd, er zijn foute agenten en er wordt een bebloed lijk in een vloerkleed gedumpt in een park. Toch vormen deze elementen gelukkig niet het belangrijkste dat Whitehead de lezer wil meegeven. Ze blijken vooral het decor te vormen van het gesegregeerde New York van de jaren zestig, waarin er in hetzelfde jaar (1964) zowel de Harlem Riots (waarbij de zwarte bevolking in opstand kwam nadat een vijftienjarige door politiekogels om het leven kwam) als de Wereldtentoonstelling plaatsvonden. Segregatie en racisme vinden zowel tussen wit en zwart als tussen zwarten onderling plaats, ondervindt Ray wanneer hij probeert op te klimmen op de maatschappelijke ladder.
In die zoektocht naar een plaats voor zichzelf en zijn gezin in deze wereld is het te begrijpen dat Ray iets beters wil voor zijn kinderen. Zijn gewetensontwikkeling is vanwege zijn criminele vader niet helemaal ideaal tot stand gekomen, maar de lezer hoopt toch dat hij niet in problemen komt wanneer hij zich voor de zoveelste keer inlaat met Freddie, wanneer die weer eens iets wil achterlaten in de kluis van Ray. Het geld hebben ze na verloop van tijd eigenlijk niet eens meer nodig: Elizabeth verdient inmiddels genoeg om in hun gewenste levensonderhoud te kunnen voorzien. Het is de vraag of Ray op het juiste moment zal weten te stoppen.
Forrest Gump
Zoals Forrest Gump in de gelijknamige film steeds zonder het zelf te beseffen opduikt bij tal van historische gebeurtenissen, zo heeft Colson Whitehead zijn protagonist Ray Carney eveneens knap in de Afro-Amerikaanse geschiedenis geplaatst. Je ziet hem als het ware rondrijden door Harlem in de oude bestelwagen van zijn vader. Whitehead weet precies de juiste couleur locale te schetsen door het bijvoorbeeld te hebben over het vluchten naar schuilkelders bij een luchtalarm vanwege de Koude Oorlog, of over een noviteit als een airconditioner in een privéwoning. De muziek, de meubels, de winkels, alles past in het New York van de jaren zestig. De historische gebeurtenissen passen daarnaast ook nog eens als een handschoen rondom de ondanks zijn duistere kantjes toch sympathieke Ray, alhoewel het naarmate het verhaal vordert steeds lastiger wordt om je als lezer met hem te identificeren.
De veelheid van namen en gebeurtenissen zorgen er soms wel voor dat de lezer de draad van het verhaal een beetje kwijtraakt; Whitehead heeft de neiging om enorm uit te weiden over details die later onbelangrijk blijken te zijn. De rauwe beschrijvingen van criminele handelingen ten slotte vormen een element waar niet iedere lezer even gecharmeerd van zal zijn. Het boek weet daarom minder te boeien dan de twee voorgaande boeken waarmee hij wereldwijd bekendheid kreeg, maar vormt desalniettemin een interessante inkijk in het New York van de jaren zestig.
