Van Nobelprijswinnaar J. M. Coetzee verscheen onlangs de verhalenbundel, De oude vrouw en de katten. Eerder dit jaar publiceerde voormalig Denker des Vaderlands en professor emeritus Hans Achterhuis het boek Coetzee, een filosofisch leesavontuur, waarin hij de filosofie in het werk van de Zuid-Afrikaanse meester belicht. In zijn inleiding heeft hij het over zijn persoonlijke fascinatie met Coetzee, al had hij aanvankelijk weinig affiniteit met zijn werk omdat het niet altijd even politiek correct overkwam. De omslag kwam er pas met In ongenade, zoals waarschijnlijk ook voor veel andere Coetzee-lezers geldt.
Coetzee en de lezer
Geheel onlogisch is dat niet: Achterhuis was naar eigen zeggen doordrongen van Sartres opvattingen over ‘engagement’: literatuur zou politiek betrokken moeten zijn en het standpunt van de onderdrukten verdedigen. Typisch voor J.M. Coetzee is echter dat zijn werk helemaal niet zo zwart-wit, maar zelfs opzettelijk meerduidig is. Om die reden weigert hij uitleg over zijn werk te geven, de lezer moet immers zelf aan de slag. Je kunt je afvragen of het dan nog überhaupt mogelijk is om over dat werk te schrijven, maar Achterhuis stelt zijn interpretaties gelukkig nergens als zaligmakend of definitief voor en beseft dat ook filosofen het risico lopen om ‘gevangen te zijn in hun eigen wijsgerige denkkaders’.
Niet onbelangrijk in dit opzicht zijn de verwijzingen naar wat bijvoorbeeld Kundera zoal schreef over de verschillen tussen de filosofie en de roman. Zo mogen we niet uit het oog verliezen dat de roman geen eenduidige waarheid verkondigt, een polyfoon karakter heeft, en dat het denken in de roman niet alleen rationele, maar ook irrationele, verhalende en meditatieve middelen mobiliseert om inzicht te krijgen in het menselijke bestaan.
Geen inleiding tot
Dit boek is dus niet bedoeld als inleiding tot het werk van Coetzee. In feite wordt van de lezer verwacht dat hij niet alleen zijn belangrijkste romans heeft gelezen, maar ook vertrouwd is met het filosofische begrippenapparaat en een bovengemiddelde kennis heeft van de filosofie. Voor wie nog nooit van Hannah Arendt, Jacques Derrida, Walter Benjamin of Michel Foucault heeft gehoord, kan het boek beter laten liggen.
Coetzee, een filosofisch levensavontuur bestaat naast de vermeldenswaardige inleiding – uit zeven hoofdstukken waarin Achterhuis telkens een bepaald thema belicht (de mens-dierverhouding in de filosofie en literatuur, de omgang met het koloniale verleden enzovoort) aan de hand van een of meerdere romans. De roman Schemerlanden uit 1974 is bijvoorbeeld een houvast om op zoek te gaan naar een antwoord op de vraag hoe we moeten omgaan met ons ‘vaak van geweld doortrokken’ koloniale verleden. Een actueel onderwerp, vooral omdat Coetzee weerstand biedt tegen de pogingen om dat verleden uit te wissen door angstvallig namen van straten te veranderen of standbeelden te verwijderen. Was het maar zo eenvoudig, lijkt hij te willen zeggen.
Onomkeerbaar verleden
Coetzee wil wel degelijk ‘de beerput’ openen van wat het betekent om Zuid-Afrikaan te zijn en is geenszins blind voor het koloniale geweld, maar probeert zich in Schemerlanden toch in te leven in Jacobus Coetzee, een kolonist uit de achttiende eeuw die een strafexpeditie door de Kaapprovincie onderneemt. Vanuit zijn logica is geweld immers onvermijdelijk om de barbaarse Hottentotten in bedwang te houden.
Is die combinatie van distantie en inleving tegenstrijdig? Nee, want achteraf bekeken is het gemakkelijk om de misdaden van onze voorouders te veroordelen. We moeten ons ervan bewust zijn dat elk mens kind van zijn tijd is en wordt doordrongen van een bepaalde religieuze en maatschappelijke overtuiging. In feite kunnen we ons moeilijk moreel superieur opstellen ten aanzien van onze voorouders, omdat ook onze nazaten wellicht een en ander aan te merken zullen hebben op ons gedrag en ons tijdsgewricht. Zullen zij het ons vergeven, om maar één voorbeeld te geven, dat we het klimaatprobleem niet grondig hebben aangepakt toen het nog kon?
Moed of conservatisme
Begrip hoeft echter niet per se tot onverschillig relativisme te leiden. Achterhuis citeert historicus Doeko Bosscher: ‘Het is goed mogelijk te “begrijpen” waarom mensen in vroeger tijd bedenkelijke dingen hebben gedaan zonder er in morele zin “begrip” voor te hebben.’ Achterhuis schuwt daarbij trouwens ook geen kritisch zelfonderzoek: als jonge snaak verbleef hij in North Carolina, op een uitsluitend blanke school. In die tijd bestond er nog een strikte rassenscheiding in het zuiden van de Verenigde Staten, maar voor wie daar toen mee leefde, werd die toestand als vanzelfsprekend aanvaard. Er kwam pas schoorvoetend verandering door de Amerikaanse burgerrechtenbeweging. Geschiedfilosoof Frank Ankersmit merkt daarover op dat er periodes in de geschiedenis zijn waarin normen beginnen te verschuiven en mensen de keuze hebben om zich conservatief op te stellen of moed te tonen.
Op gelijkwaardige genuanceerde wijze bekijkt Achterhuis door middel van In ongenade ook het probleem van de seksualiteit, die geen neutraal terrein blijkt te zijn ‘waarin vrijelijk afspraken kunnen worden gemaakt om lichamelijke behoeften te bevredigen’.
Seks en macht in Coetzees werk
In feite was Coetzee met In ongenade de hele MeToo-discussie jaren voor. Niet verwonderlijk, want het inzicht dat seks en macht innig met elkaar zijn verbonden, is niet nieuw – lees er Foucault maar op na. Het lijkt nu echter haast een gewaagd, volstrekt utopisch standpunt dat seks tussen gelijkwaardige partners, zonder machtsmisbruik, misschien nog zou kunnen bestaan. En weer blijkt dat Coetzee met In ongenade niet voor de gemakkelijkste, simplistisch moraliserende weg koos: hoofdpersoon David Lurie doet aanvankelijk een beroep op een prostituee om zijn seksuele verlangens te bevredigen, maar knoopt later een relatie met een van zijn studentes aan. Terugblikkend op een vrijpartij zegt hij: ‘Geen verkrachting, dat net niet, maar niettemin ongewenst, ongewenst tot op het bot. Alsof ze had besloten zich slap te houden, vanbinnen dood te gaan zolang het duurde, als een konijn wanneer de tanden van de vos zich om zijn nek sluiten.’ Dat Achterhuis pas walging en afkeer voelde toen hij de verfilming zag, waarin deze passage zonder meer een gewelddadige verkrachtingsscène wordt, is tekenend voor de meerduidigheid van Coetzee’s werk.
