Het Rarewoordenboek is een lekker ding. Mooi formaat, fraai vormgegeven, goed getypografeerd, prettig papier en bijzondere illustraties. Buitenlandse studenten Type and Media van de Haagse Kunstacademie maakten kleurige typografische verbeeldingen van alle vijftig rare woorden die Middag in zijn boek aan de orde stelt. Behalve mooi is het Rarewoordenboek ook nog eens heerlijk om te lezen. En dat is bepaald een prestatie. De afgelopen decennia zijn stapels boeken en boekjes gepubliceerd over het Nederlands in al zijn aspecten. Opperlandse taal- en letterkunde van Battus natuurlijk, Opperlands werk van Komrij en Kousbroek, taaltrendy boekjes van Kuitenbrouwer en Cornelisse, ‘woordenboekigheden’ van Sanders en Van der Sijs en ga zo maar door. Het Rarewoordenboek raakt aan al die categorieën en stijgt daar vaak ver bovenuit.
Rare woorden staan soms gewoon in het woordenboek, maar vallen op of wijken af. Ze hebben iets waardoor je er meer van wilt weten. Woorden met een poëtische lading of klank: boetelingensneeuw, roosvingerig, linteldoek of (jazeker) chlamydia. Woorden waar je je weinig of juist van alles bij kunt voorstellen: veulenmilt, onk, tohoe wa bohoe en wegluis. Of die eenmalig en toevallig zijn: kalebouterboom of koolpikravenzwart, bij voorbeeld. Jarenlang noteerde Middag dergelijke woorden. Hij pikte er vijftig uit om hun betekenis op te sporen en vast te leggen; geheel volgens de regels van de lexicografie, maar dan toch een tikkie anders. De hoofdmoot van de 50 stukjes is steevast een speelse speurtocht naar de mogelijke betekenis van het woord. Die begint vaak bij de brontekst (en dat is meestal een gedicht), en voert via Van Dale en het Groot Woordenboek der Nederlandse taal, maar ook – om maar wat te noemen – langs vertaalwoordenboeken, Google, een handboek voor de dierenarts, de Bijbel, klassieke teksten van Homerus en Vergillius en de Koran. Al zoekend, associërend, grasduinend en citerend werkt Middag toe naar een zo nauwkeurig mogelijke omschrijving van het rare woord in kwestie, met behoud van rarigheid.
Haarfijne as
Een voorbeeld. Middag maakt aan de hand van de Koran duidelijk waarom Leopold de term ‘zoon des wegs’ gebruikt in plaats van het gewone ‘zwerver’ in een vertaling van de tiende-eeuwse Syrische dichter Al-Ma`Arrî. De woordenboekomschrijving waarmee Middag dit stuk afsluit is prachtig: ‘zoon des wegs, vreemde (inzonderheid behoeftige, naar onderdak en dartele veulenvormige haardvlam verlangende toevallig voorbijkomende reiziger).’ Wie het stuk gelezen heeft begrijpt precies waarom Middag dat zo opschrijft, en hij begrijpt iets meer van de peilloze zorgvuldigheid waarmee Leopold te werk ging. Aan de hand van rare woorden maakt Midag ook andere teksten van andere ‘moeilijke’ dichters als Ida Gerhard, Hans Favery, en Gerrit Kouwenaar toegankelijk.
Nog een voorbeeld. Kouwenaars gedicht ‘Helder’ begint als een onschuldig weerpraatje (‘Zo helder is het werkelijk zelden’), maar wint aan diepgang door de simpele woordgroep ‘helder maar grijzer’. Waarna een slalom volgt langs ‘stof en as’ uit het bijbelboek Genesis, de schaduw van de dood, Kouwenaars jeugdherinneringen aan vakanties in Bergen, een associatie met grijs Zweeds wittebrood, en analogieën met ‘rare’ trappen van vergelijking als ‘hoe dommer hoe brommer’ en ‘sadder but wiser’. Dat alles speelt Middag voor elkaar in een bestek van niet meer dan 4 pagina’s. Goed voor gegrinnik, inzicht in Kouwenaars prachtgedicht, alsmede enige kennis van de morfologie van vergrotende trappen en woorden die daar op lijken. Uitsmijter is de betekenisomschrijving volgens de regels van het woordenboek: ‘helder, net niet meer helder (ten gevolge van neerdaling van haarfijne as).’ Helder zal nooit meer hetzelfde zijn.
Alle ik doen de brul
Middag verklaarde dat hij met dit boek niet zozeer kennis wil overdragen als wel een sensatie wil delen, de sensatie dat alles een naam heeft en dat je met woorden de wereld kunt leren kennen. Laatste voorbeeld is het stuk over ‘Brul’, een raar woord uit een vreemd gedicht van de Australiër Les Murray in vertaling van Huub Beurskens. Dat is geheel geschreven vanuit het perspectief van een koe, die op een gegeven moment ziet hoe de boer een andere koe slacht. Het machteloze geloei van de kudde die dat niet aan kan zien, in de woorden van de koe zelf: ‘Alle ik doen de brul.’ Een fraai staaltje ‘Nederkoes’ zoals Middag het noemt, ter afsluiting van een stuk waarin ook koegedichten van Gerrit Achterberg en K. Schippers aan bod komen.
Het is een klein wonder dat Middag zoveel belezenheid, kennis en scherpzinnigheid in een paar bladzijden weet te proppen zonder dat het topzwaar of gortdroog wordt. En dat vijftig keer achter elkaar. Mijn persoonlijke favoriet is het stukje over ‘bereshit’ – aangetroffen in een gedicht van Rob Schouten. Hiphoptaal, volkstaal en oudtestamentisch Hebreeuws reiken elkaar hier op dubbelzinnige wijze de hand. Ik ga niet verklappen hoe dat zit, maar het is formidabel leuk. Lezen dus! Want het Rarewoordenboek is grappig en nauwkeurig, erudiet en lichtvoetig, diepgravend en verstrooiend tegelijk. En lekker – maar dat zei ik al.
Rarewoordenboek
Van bereshit tot zeeajuin
Auteur: Guus Middag
Verschenen bij: Uitgeverij Van Oorschot (2011)
Aantal pagina’s: 236
Prijs: € 19,90
