Recensie door Peter Samuel
De roman Grijze bijen van Andrej Koerkov gaat – uiterst aktueel – wél, en tegelijkertijd níet over de Russische ‘militaire operatie’ in Oekraïne. Zo duidt president Poetin immers zijn oorlogsinvasie aan: als een operatie. Romanpersonage Sergej Sergejitsj houdt zich van die strijd, zijnde een regelrechte oorlog, afzijdig. Deze innemende 49-jarige, vroegtijdig gepensioneerde woont in Mala Starohradivka, een dorp in de Donbas dat in zogeheten grijs gebied ligt. Spookdorp in een kilometerslang niemandsland, brede strook tussen de frontlinies van het Oekraïense leger en die van de separatisten.
In zekere nacht is er een bom op de dorpskerk gevallen, waarna alle inwoners er vandoor zijn gegaan. Naar familie, naar separatisten, naar andere vluchters. Sergej blijft alleen achter, samen met Pasjka, een pestkop annex klasgenoot uit zijn jeugd, die een straat verderop woont. Met als roepnaam ‘Grijze’ voert Sergejitsj regelmatig gesprekken met zijn vriendvijand, soms met wodka overgoten, soms ook voorzien van gitzwarte humor.
De overige straten van het dorp zijn uitgestorven, vol kapotte huizen. Aanhoudend geknal, overvliegende projectielen en soms inslaande granaatscherven verstoren Sergej niet in zijn bestaan.
Uitgestorven omgeving
Waar Sergej zich volstrekt op de vlakte houdt, geeft de gaande oorlog toch vorm aan zijn leven. Zijn vrouw heeft hem na de eerste bommen in de steek gelaten en hun vierjarige dochtertje meegenomen. ‘Misschien ben ik daar zelf ook schuldig aan geweest?’, vraagt Sergej Sergejitsj zich wel eens af. De enige familie die overblijft, is zijn bijenfamilie. Zijn dagelijkse routine op de plek waar eigenlijk geen leven meer is, bestaat uit zorg voor zichzelf en vooral ook voor zijn bijen. De toegewijde bijenhouder probeert zich warm te houden als de stroom weer eens uitvalt en verzamelt etenswaren, ondanks alles in samenwerking met zijn dorpsgenoot. In het uitgestorven landschap heerst een beklemmende sfeer, dreiging van sluipschutters is voelbaar. Oorlogsverschrikkingen vertonen zich in de vorm van een gesneuvelde soldaat, die Sergej onder een ijzige sneeuwlaag begraaft. Hij sluit vriendschap met een jonge Oekraïense soldaat – Petro – die hem een granaat verschaft om zich in geval van nood te verdedigen.
Andrej Koerkov, geboren in Leningrad en bekend schrijver van Oekraïne, maakte kort na de Russische annexatie van de Krim en het begin van de oorlog met Oekraïne drie reizen door de Donbas, waartoe Donetsk, Loehansk en de grijze zone behoren. In zijn roman weet hij daardoor een levensechte wereld op te roepen, waarin angst van de bevolking voor oorlog en dood langzaam in een soort apathie overgaat. Hij beschrijft geen militaire operaties, maar verhaalt over doodgewone mensen, die ondanks de oorlog proberen zo onopgemerkt mogelijk door te leven. Zijn verhaal uit 2018, in 2022 door Arie van der Ent in het Nederlands vertaald en uitgegeven door Prometheus Amsterdam, beslaat 368 pagina’s in hoofdstukken, genummerd van 1 tot en met 74. De geschiedenis die zich in de uitgave afspeelt, is niet los te zien, noch los te lezen van het nieuws dat thans dagelijks via de media op ons afkomt.
Zieke bijen
Sergej ploetert dag in dag uit in zijn ontheemde dorpje. Soms in een onbuigzame Oekraïense houding, dan weer onverschillig, maar beslist ook wel onverzettelijk. Zijn leven verandert als hij naar het vreedzamer zuiden, naar de Krim reist. Hij hoopt zijn bijen daar een ‘fijne vakantie’ te bieden. Hij loopt er echter tegen de nodige problemen bij grensposten aan, waardoor ook zijn geliefde bijen in gevaar komen.
Na betrekkelijk korte tijd in de Krim aan de lastige ‘thuisreis’ begonnen, wordt een van zijn bijenkasten door de Russen in beslag genomen. Hij krijgt deze terug, maar zijn bijen zijn grijs geworden. Om aantasting van de gezonde bijen te voorkomen, schermt hij ze van hun kasten af.
Kunnen zijn bijen aan de oorlog ontsnappen? Kan Sergej aan de oorlog ontsnappen? Als hij uit een droom ontwaakt, hoort hij zijn geliefde bijen zoemen. Sergej weet ten slotte dat iemand hem en zijn bijen opwacht.
Koerkov’s verhaal eindigt tamelijk open, de uitkomst is daarmee enigszins onbevredigend. Na het lezen van Grijze bijen blijft een bizarre tegenstelling bestaan. Enerzijds dit boeiende proza van een auteur die een tamelijk rustige hoofdpersoon, die soms droomt, dan weer in zijn realiteit leeft, ten voeten uittekent. Daar tegenover staat dat, sinds het boek is verschenen, zich in werkelijkheid een steeds gruwelijker oorlog ontwikkelt. Andrej Koerkov weet door zijn stijl – niet al te veel opsmuk, niet bepaald spectaculair – niettemin de aandacht in 74 hoofdstukken vast te houden. Dit komt mede door de impact van de waanzin in Oekraïne, die actueler is dan ooit. Zijn boek laat dan ook op virtuoze wijze zien wat het kan betekenen om in tijden van oorlog mens te zijn.
