Literair Nederland

  • Beste boeken 2024

    Beste boeken 2024

    Literair Nederland vroeg zijn recensenten en redacteuren twee titels te noemen van boeken die zij dit jaar hebben gelezen en die de meeste indruk op hen maakte. Boeken die werden herlezen, inspireerden, troostrijk waren, of gewoonweg zo goed dat je ze nooit meer vergeet. Meer dan dertig titels kwamen boven uit de meer dan driehonderd boeken die er op Literair Nederland gerecenseerd of getipt werden. Sommige titels werden door meerderen genoemd als beste boek. We kunnen wel zeggen dat het een goed boekenjaar was en de keuze niet eenvoudig.

     

     

     


    Van de boeken die in 2024 een bijzondere indruk op me maakten is er een van vorig jaar dat me een nieuwe leeservaring bezorgde en een inmiddels bekroond boek is. Dat laatste is     Het kleedje voor Hitler. Een imponerende familiegeschiedenis die me trof door het vermogen van auteur Bas von Benda-Beckman wel kritische vragen te stellen, maar nergens te veroordelen of op te hemelen. Mag je trots voelen op je voorouders of schaamte, verantwoordelijk zelfs?

     

     

    Ik herlas De kleine prins (1943) van Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944) na het zien van de schitterende documentaire Het wonder van Le Petit Prince, over versies in uitstervende talen. ‘Native speakers’ van vier daarvan vertellen over de betekenis van het boek in hun leven. Ik herlas het (in de vertaling van Erik van Muiswinkel) met nieuwe ogen en zag de actualiteit, vooral om hoe het prinsje zijn roos beschermt tegen de woekerende baobab en onze zorgen om de opkomst van rechts extremisme. (Adri Altink)

     

     


    Verkeerd begrepen     is de Nederlandse vertaling uit 1871 door Johanna van Swinderen van de meesterlijke
    tranentrekker Misunderstood (1869) van Florence Montgomery (1843-1923). Daarover schreef Vladimir Nabokov in Speak Memory dat het lot van de 7-jarige Humphrey hem een vakkundiger brok in de keel bezorgde dan wat dan ook van Dickens. Ook Lewis Carroll was een groot bewonderaar. In 2000 verscheen een Nederlandse bewerking van dit boek. Jammer. Er moet gewoon snel een serieuze nieuwe vertaling van dit prachtboek komen!

     

     

    Ander woord voor moeder (2024) is het ijzersterke poëziedebuut van Auke Leistra, vertaler van Paul Theroux, John Updike, David Sedaris e.v.a.. Een zeer persoonlijke bundel die in 42 gedichten een claustrofobisch universum van verdriet oproept. Ontsnappen lukt niet, maar door de stilistische brille en de humor toch wel af en toe bijna. Gedichten als ‘Bij nader inzien’, ‘Treintje’, ‘Zelfportret met schep’, ‘Pleister op de wonde’ en ‘Moederlijke zorg’ zijn voorbestemd evergreens te worden. (Hans Heesen)

     

     


    ‘In den beginne was het Woord, en het Woord was bij God, en het Woord was God.’ Dit is de aanvang van het evangelie van Johannes. Zo heet ook het hoofdpersonage in     Ochtend en avond, novelle van de Noorse Nobelprijswinnaar Jon Fosse. Johannes gaat dood, maar komt onder de handen van de schrijver prachtig tot leven. Vertaald door Marianne Molenaar. 

     

     

     

     

    Het is zo’n titel die tot in het ruggenmerg raakt: Jaag je ploeg over de botten van de doden (2021). Weer een Nobelprijswinnaar: de Poolse Olga Tokarczuk. Jarenlang heeft het boek naar me gefluisterd, totdat ik het niet langer kon negeren. Nu weet ik waarom het door mij gelezen wilde worden. Zelden ben ik zo diep geïnspireerd door een schrijver. Vertaald door Charlotte Pothuizen. (Jan Kloeze)

     

     


    Vertel me alles     is het vijfde boek van Elizabeth Strout over de schrijver Lucy Barton. Lucy is erin geslaagd haar armoedige afkomst achter zich te laten en toch draagt ze die altijd bij zich. Fictie is verzonnen, maar die van Strout voelt waar. Ze heeft een geweldig gevoel voor sfeer en intermenselijke verhoudingen.
    Vertaald door Inger Limburg en Lucie van Rooijen.

     

     

     

     

    In Koud genoeg voor sneeuw (2022) van Jessica Au reist een dochter met haar moeder naar Tokyo. Ze lopen, eten in restaurant, bekijken kunst in musea en praten over onderwerpen die er ogenschijnlijk niets of juist alles toedoen. Dat dochter en moeder van elkaar houden is voelbaar, al blijft er veel onuitgesproken. Kunnen ze elkaar werkelijk bereiken? Vertaald door Marion Hardoar. (Juno Blaauw)

     

     

    Frank Nellen weet in De onzichtbaren in een zorgvuldige stijl de sfeer op te roepen van Oekraïne aan het eind van de Sovjettijd. Hij treft het karakter van de twee totaal verschillende hoofdpersonen – de ik-figuur (Dani) en zijn vriend Pavel -, buitengewoon raak. Er zitten sombere en naargeestige scènes in het boek, die tegelijk op een komische manier worden verteld. Daardoor blijven ze je des te meer bij. En de surrealistische verhalen, allemaal samen vormen ze een mozaïekroman. Groots verteld.

     

     

     

    Marjoleine de Vos schrijft in Zo hevig in leven over kanker die haar trof. Bijna een half jaar lang, van oktober 2022 tot en met maart een jaar later. Ze wordt heen en weer geslingerd tussen hoop en vrees. Associatief lopen herinneringen aan momenten die ze met haar overleden man, Tom van Deel beleefde, en het hier en nu in elkaar over. Haar toon is zachtmoedig en zoekend, raak en nuchter, intiem en intens. Troostrijk ook. (Els van Swol)

     

     

     

    Alkibiades (1923) van Ilja Leonard Pfeijffer heeft iets van een omgevallen boekenkast en lijkt geschreven door een auteur die van het weggeblazen dak van het Parthenon wil schreeuwen wat hij allemaal weet van het oude Griekenland. Maar het is ook een geweldige onderdompeling in wat ooit was en de bodem legde voor onze Westerse samenleving. Het was het eerste boek dat ik in januari uitlas dat meteen de lat voor 2024 torenhoog legde.

     

     

     

    Op vakantie in Sardinië ontdekte ik een vergeten schrijfster en Nobelprijswinnares Grazia Deledda (1871- 1936), geboren en gevormd in de ruige gebergten rondom Nouro. Terwijl ik vlak bij haar geboorteplaats verbleef las ik drie boeken van haar hand. Ze maakten allen een diepe indruk en verdiepten mijn verblijf. Vooral Elias Portolu (1901) greep me, over een verdoemde liefde en over de kerk als toevluchtsoord, waar de ziel misschien wel, of misschien geen, rust zal vinden. (Martin Lok)

     

    Het xoanon van Jan van Aken is een breed uitwaaierende roman over het Constantinopel van na WOI, met onvoorziene plotwendingen, dubbel-ingewikkelde intriges en een bijzonder sfeervolle inkleuring van de historische achtergrond. Geschiedenisboek, spionagethriller en avonturenroman in één.

     

     

     

     

    In De onzichtbaren van Frank Nellen wordt een zeer geloofwaardige, hoewel groteske weergave van de aftakeling van het Sovjetrijk beschreven, aan de hand van personages bij wie allemaal wel een stukje loszit. Spannend, vermakelijk, schokkend en overtuigend. (René Leverink)

     

     

     

    Vijf dagen trok ik op met Rut en Gorm uit Mijn iemand van de Noorse schrijverer Herbjørg Wassmo. Vroeger waren Rut en Gorm vage vrienden, maar ze verloren elkaar steeds weer uit het oog. Tot, gepokt en gemazeld door het leven, ze elkaar opnieuw ontmoeten en dit keer echt voor elkaar kiezen. Ze zijn elkaars iemand. Een verhaal over liefde en onafhankelijkheid, zielsverwantschap, egocentrisme en kunstenaarschap. Vertaald door Paula Stevens.

     

     

     

    Het kleedje voor Hitler van Bas von Benda-Beckmannis de gedegen onderzochte en zeer toegankelijk geschreven familiegeschiedenis van Bas von Benda-Beckmann. Aan de hand van ongelooflijk veel brieven en dagboeken beschrijft de historicus zijn Duitse familie, de generatie van zijn grootouders in de vorige eeuw. Zijn tante Luise was getrouwd met de vertrouweling van Hitler, Alfred Jodl. Hoe loyaal waren zijn oudtantes en oudooms aan het Nazi-regiem, keken ze weg of wisten ze het echt niet?  (Marjet Maks)

     

     

    In Woestijnpassages (2023) van Emmelien Kramer kiest de Catalaanse dichter Àngel Or voor blindheid om de wereld anders te zien. Na zijn arrestatie door de Guardia Civil en zijn daaropvolgende verdwijning probeert de journalist Rodrigo Torres het mysterie rond Ors’ leven te ontrafelen. Kramer verweeft thema’s als vrijheid, identiteit en tijd met historische Spaanse trauma’s. Haar elegante, zintuiglijke stijl en filosofische aanpak maken deze roman tot een unieke leeservaring die uitnodigt tot herlezing en reflectie.

     

     

     

    In zijn debuutroman De maat van alle dingen verweeft Johannes Westendorp een ingenieus netwerk van personages en verhaallijnen rond een aanslag in winkelcentrum Hoog Catharijne. Via rapteksten, nieuwsberichten, innerlijke monologen en sociale media onderzoekt hij thema’s als verlies, miscommunicatie en maatschappelijke spanningen. Westendorp breekt met literaire conventies en daagt de lezer uit om zelf verbanden te leggen. Deze gedurfde en strak geconstrueerde roman biedt een unieke, complexe leeservaring die blijft verrassen. (Anna Husson)

     

     

     

    Verhalen van Toergenjev (1818-1883) verscheen dit jaar in een nieuwe vertaling bij van Van Oorschot, 1024 pagina’s dundruk. Het bevat Notities van een jager en de novelle Eerste Liefde. Verhalen die 400 bladzijden beslaan met vlotte  dialogen en mooie natuurbeschrijvingen. ‘Een van de voornaamste voordelen van het jagen, beste lezer, is dat je dwingt voortdurend van de ene naar de andere plek te reizen, wat voor een man met weinig te doen bijzonder aangenaam is.’  Je maakt kennis met mensen uit het oude Rusland, adel, boeren, dienstmeisjes en bakkersdochters. Sjoukje Slofstra tekende voor de vertaling.

     

     

    Moeder na vader (2023) is het derde boek van Gerbrand Bakker in de reeks Privé-domein. Bakker beschrijft met veel oog voor detail een jaar uit het leven van zijn moeder nadat zijn vader is overleden. Ontroerend boek met liefdevolle observaties over dagelijkse dingen. De 87-jarige moeder is hulpbehoevend, Bakker belt haar vaak en gaat geregeld bij haar langs. ‘Toen we naar de auto liepen, zei ik tegen M. dat ik dit altijd het ergste moment vond. Gewoon weggaan, zo aan het einde van de middag; juist omdat we geweest waren, ineens extra leeg en stil.’ (Evert Woutersen)

     

     

    A rather haunted life (2017) door Ruth Franklin is de biografie van Shirley Jackson (1916-1965). Jackson schreef verhalen vol psychologische spanning in de traditie van the American Gothic, zoals ‘The haunting of Hill House’.  Franklin laat zien hoe groot haar betekenis was in het naoorlogse Amerika toen het niet gebruikelijk was dat een vrouw een literaire carriere had naast haar gezin. Maar naarmate haar carrière vorderde, werd haar huwelijk zwakker en nam haar angst toe. Deze biografie vertelt waarom Jackson thuishoort in de hoogste regionen van de Amerikaanse literatuur. 

     

     

    Mary Gauthier is een Amerikaanse singer-songwriter, te vondeling gelegd, geadopteerd, weggelopen, verslaafd aan alcohol en drugs en gered door folkmuziek. Saved by a song (2021) bestaat uit memoires, gedachten over kunst, hoe haar liederen tot stand kwamen en haar streven om met muziek mensen te inspireren en samen te brengen. Eenvoudig en oprecht vertelt ze hoe muziek en woorden voor haar heling en verlossing brachten en haar leerden dat empathie met alle wezens de enige manier is om te verbinden. (Hettie Marzak)

     

    Frank Nellen maakt in De onzichtbaren via de hoofdpersonen Dani en Pavel invoelbaar hoe het is (geweest) op te groeien in het oude Oostblok. Indoctrinatie, naïef maar niet minder oprecht strijden voor de socialistische heilstaat, leugens en bedrog, ontgoocheling en een trieste en troosteloze werkelijkheid die alleen te verdragen is door heel veel wodka te drinken tekenen hun wereld. Prachtig geschreven en aangrijpend interessant.

     

     

     

    Bep Rietveld heeft haar hele leven tegen de klippen op geschilderd en getekend. Tineke Hendriks schreef met Waar kleur is, is leven een roman over haar veelbewogen leven als dochter van de beroemde vader Gerrit, in haar strijd te mogen (leren) schilderen, over haar lessen bij Charley Toorop, haar overleven in een Jappenkamp in toenmalig Nederlands-Indië en over haar werk. Deze roman is alleen al belangrijk doordat hij een krachtige en belangwekkende 20e-eeuwse kunstenares een podium geeft. (Joke Aartsen)

     

     

     

    Mijn begin-van-de-vakantie-beloning is een dikke pannenkoek met kaas en stroop. Een zalige combinatie van vet, zoet en zout. Fout! Precies die drie ingrediënten. Teun van de Keuken schrijft in De mens is een plofkip over de verleidende, verslavende en ziekmakende voedingsindustrie. Waarom zijn er wel reclames voor ongezonde producten, maar amper voor gezonde? Hoe ambachtelijk is die ‘echte Italiaanse’ tomatensaus eigenlijk? En eten we onszelf bewust obees of treft de fabrikant ook nog blaam? Inzichtelijk en confronterend leesvoer.

     

     

     

    Een brug naar Terabithia (2007) van Katherine Paterson. Waar ligt Terabithia? Het is het geheime koninkrijk van Jess en Leslie die een ongebruikelijke vriendschap sluiten. Een zachtaardige jongen en een vrijgevochten ‘jongensmeisje’, gesitueerd op het Amerikaanse platteland van de jaren ’70. Herlezen is waardevol: lees je nieuwe dingen? Word je nog meegenomen in het verhaal, staat de taal nog overeind? Raakt de tragische gebeurtenis je nog steeds? Ja! Oorspronkelijk uit 1977, bekroond en verfilmd, maar verlies jezelf liever lezend in deze tijdloze vertelling. (Saskia M. Toussaint)

     

     

    Ik was verrast door de intrige waarin aantrekkingskracht en schuldgevoel in Raam, sleutel (2021) van Robbert Welagen om voorrang strijden. Schrijfster Karlijn raakt in de ban van haar gevoelens voor een vrouw die zij onverwacht ontmoet. Kort tevoren heeft ze haar vriend bij een ongeluk verloren. Welagen weet heel knap de gevoelens van rouw gelijk op te laten gaan met de verliefdheid voor de nieuwe vriendin. Dat spanningsveld zorgt ervoor dat je wil doorlezen. 

     

     

     

    Michail Sjisjkin is een Russische schrijver die in Zwitserland woont. Hij kent Rusland van binnenuit. In Mijn Rusland geeft hij een goede inkijk in het ontstaan van het dictatoriale politieke systeem door de eeuwen heen. De wijze waarop de bevolking in de greep wordt gehouden, is van alle tijden.  Het zal heel moeilijk zijn om deze eeuwenlange onderdrukking om te buigen naar een meer democratische richting. Dat biedt geen uitzicht op een betere toekomst in Rusland na Poetin. Vertaald door Jan Sietsma. (Johan Reijmerink)

     

     

     

    De leugenaar (1950) van Martin Hansen is een scherp psychologisch portret dat tegelijkertijd doortrokken is van een Scandinavische treurigheid van de landelijke en afgelegen omgeving waar het speelt. Met weinig woorden wordt enorm veel sfeer en karakter neergezet in een klein drama over verhoudingen op scherp en de last van het verleden, en over vogel spotten. Vertaald uit het Deens in 1984 door Gerard Cruys.
    Een doodgewoon leven (2017) van Karel Capek begint in alle opzichten als een doorsnee verhaal over een stationschef en zijn kabbelende leventje en ontvouwt zich tot een ware kakofonie van stemmen. Het innerlijk orkest van de hoofdpersoon komt al twistend met elkaar met volle kracht naar voren als hij terugkijkt op zijn leven en zijn motieven. Welke afslag was de ware en wat betekende zijn leven nu echt? Vertaald door Irma Pieper. (Ben Koops)

     

    In Drie zakken dameskleding, twee cakes Kyiv en een sniper beschrijft Jaap Scholten – die direct na het begin van de oorlog in Oekraïne het initiatief nam er hulpgoederen naar toe te brengen – wat hem bewoog en hoe het er was. Hij schakelde daarvoor o.a. zijn rugbymaten in, waaronder ook Tommy Wieringa. Een deel van de opbrengst van beide boeken wordt gebruikt om meer hulp te kunnen bieden.

     

     

     

     

    Tommy Wieringa beschrijft in Konvooi van binnenuit de ellende in Oekraïne, maar ook het optimisme en de heldenmoed van veel mensen. Het is niet altijd even prettig om te lezen wat de Russen daar allemaal uithalen; het bevestigt wat velen al vrezen. Beide boeken zijn ook te lezen als aanklacht tegen het wegkijken van veel westerse overheden en meer nog tegen de verdomming van met name radicaal rechtse partijen en/of regeringen. (Martenjan Poortinga)

     

     

     

    Het Internaat (2022) van Serhi Zjadan is een meeslepende Oekraïense roman die jaren voor de Russische inval is geschreven en tijdens de oorlog in de Donbas. In drie dagen maakt leraar Pasja een levensgevaarlijke tocht om zijn neefje uit een internaat in een onbenoemde stad op te halen. Hij reist door dorpen in een apocalyptisch landschap met militairen  legervoortuigen, bombardementen en ontheemden. Met zijn neefje op de onvoorstelbaar helse terugweg denkt Pasja: ‘Geen mens zou zoveel angst en nijd in z’ geheugen moeten meetorsen.’ Vertaald door Tobias Wals en Roman Nesterenco.

     

     

     

    In Vinvis der Vergetelheid (2022) van Tanja Maljartsjoek vertelt de vrouwelijke Oekraïense hoofdpersoon over teringleider en kluizenaar Vjatsjeslav Lypynski (1882-1931). Hij was historicus, conservatief politiek activist en Oekraïens gezant in Wenen. De vinvis staat voor de tijd die de hoofdpersoon met haar ‘gedachten, ervaringen en herinneringen’ opslokt. De hoofdstukken spelen begin deze eeuw, waarin de ik op drie blauwogige relaties terugkijkt, en begin vorige eeuw waarin zij het leven van Lypynski in verhalende vorm beschrijft – met veel politieke ontwikkelingen in Oekraïne. Op het eind schuiven de twee verhaallijnen in elkaar en de ‘blauwe vinvis sloot zijn bek en zwom verder.’ Vertaald door Marina Snoek en Tobias Wals.  (Ronald Bos)

     


    De tweelingen trilogie bevat Het dikke schrift (1986), Het bewijs (1988) en De derde leugen (1991) van Agota Kristóf (Hongarije 1935 – 2011), dit jaar opnieuw uitgeven door DasMag.     Tijdens WO2 in Hongarije worden de tienjarige tweelingbroers Lucas en Klaus bij hun grootmoeder ondergebracht. In een schrift schrijven ze heel precies en objectief wat ze beleven: ‘Wij moeten opschrijven wat er is, wat wij zien, wat wij horen, wat wij doen’. Alles zonder emoties. De karakters van Kristóf bezigen een logica die onbeschoft lijkt, maar (precies) is wat het is. Verrassende en intrigerende trilogie. Vertaald door Henne van der Kooy.  

     

     

     

    De openingszin van Café Dorian (2023) van Gilles van der Loo zet je direct op scherp. ‘Het is ochtend in de stad die ik je geef. Je trekt de voordeur dicht en kijkt naar de plaat met de verlichte bellen, het bordje met de naam die ik je gaf omdat ik over je wil schrijven.’ Die je is Guillaume, eigenaar van café Dorian. Een verhaal over mensen die elkaar niet kunnen bereiken. Twee tijdlijnen die af en toe op een wonderlijke manier in elkaar overlopen. Een verhaal van troost over mensen die elkaar niet kunnen bereiken, zo goed geschreven dat het je verleidt er opnieuw in te duiken. (Ingrid van der Graaf)




    Goudjakhals     van Julien Ignacio is v    erschillend in stijl en opzet. Zes verhalen die ogenschijnlijk los van elkaar staan, maar die met elkaar verbonden zijn door de thematiek. Het gaat over mensen die buiten hun eigen land, tegen de klippen op, een bestaan moeten opbouwen. Goudjakhals is een verpletterend goed boek. Een boek dat ertoe doet. Het maakt van de onbekende, ongeliefde vreemde een mens met een verhaal, een gezicht en een stem. Waarom ligt dit boek niet in grote stapels in de boekhandels?

     

     

    In Onderburen van Juli Zeh verhuist hoofdpersoon Dora in coronatijd van de stad Berlijn naar het platteland. Is ze op zoek naar afstand tot haar activistische vriend of juist naar meer rust en ruimte om zich heen? Niet alleen haar omgeving begrijpt haar vertrek en vooral haar bestemming niet, ze vraagt zichzelf ook af wat ze moet in die AfD-omgeving. Onderburen is geestig, goed geschreven en bevat rake dialogen. Vertaald door Annemarie Vlaming. (Carolien Lohmeijer)

     

     


    Je zou denken dat het niet kan, maar     Carolina Trujillo beschrijft in De instructies met hilariteit en humor hoe dierenactivisten hun soms vergaande acties voorbereiden en uitvoeren. Ook laat ze gedetailleerd weten hoe het er in slachthuizen en met het transport van de ter dood veroordeelde dieren aan toegaat. Niet altijd fijn om te lezen, wel goed voor mensen die het nog niet weten, al lezen die dit boek misschien niet. Ik-personage Mol vertelt met terugblikken het verhaal van de uit de hand gelopen brandstichting in een slachthuis. Trujillo weet voor alle personages sympathie op te wekken, al is het alleen al omdat deze de consequenties van hun actie – gevangenisstraf – zonder morren accepteren.

     

     

    Het Xoanon is een heerlijk avonturenverhaal van Jan van Aken tegen een nauwgezet weergegeven historische achtergrond en speelt in 1920 in Constantinopel. Het Ottomaanse rijk is verslagen, grootmachten Frankrijk en Groot-Brittannië bezetten de stad en Russische vluchtelingen zijn overal. Tegelijkertijd beginnen in de betere wijken de vrolijke jaren twintig en doemt in het oosten een nieuwe oorlog op. Verteller en vrijbuiter Beaujon raakt betrokken bij de jacht op een xoanon, een antiek houten beeldje dat in dit geval het palladium zou zijn dat Pallas Athene voorstelt. In een uitmuntende couleur locale vol geheimzinnigheid bevolken kleurrijke figuren de woelige straten van de stad waar de politieke situatie voelbaar is. (Anky Mulders)

     



    En dit vonden de recensenten van Literair Nederland de beste boeken (gelezen) in 2023.

    Ingrid Van der Graaf

    , , , , , , , , , , ,

  • Ode aan de allenigheid

    Ode aan de allenigheid

    Er zijn boeken waarnaar je kunt verlangen ze opnieuw te lezen. Zoals anderen jaarlijks De avonden van Reve herlezen, las ik jaren achtereen Een braaf meisje van Philip Roth tijdens de kerstvakantie. Ook naar de Faxen aan Ger van Mizee of In koelen bloede van Capote kan ik verlangen, of dat ene boek Wat behouden blijft van Wallace Stegner. Om de sfeer, de kunst van het schrijven die ik eruit af wil lezen. Het laven aan levens die op papier hun beslag vinden. Ik zoek naar uitdrukkingen die kunnen verklaren waarom Café Dorian me zo bezighoudt dat ik het nog eens ging lezen. Waardoor het me opnieuw betoverde. Ik genoot van elk borreltje dat er geschonken werd, de beschrijvingen van de personages ‘Als de avond valt zit je op een krat voor Abu’s winkel terwijl hij zakjes kikkererwten en linzen uit dozen haalt, ze schikt in het rek daaronder.’ Ik had het net uit, maar pakte het snel mee toen ik een trein naar Amsterdam moest halen. Alsof er geen stapels boeken op tafel voor het grijpen lagen. 

    Er is een vrouwelijke verteller die jaren geleden door haar geliefde werd verlaten. Ze was zwanger van hem. Ze heeft het hem vergeven, maar is hem niet vergeten. Tien jaar later zoekt  ze zijn naam op Facebook. Hem daar te vinden brengt een schok teweeg, een schok die haar doet besluiten hem tot personage te maken in een stad aan een rivier in een Zuid-Europees land met een café en allerlei mensen die door zijn leven bewegen. En een zoon. De geliefde heette Guillaume, als personage krijgt hij de naam Hollander. Ze schrijft hem een nieuw leven in, een leven zoals zij hem zou gunnen.

    ‘Ik had geen account, snap niet waarom ik er na al die jaren een aanmaakte om je op Facebook te gaan zoeken. Nee, dat snap ik wél: als je nog ergens bestond dan had je uitgerekend dat ons kind op 25 oktober tien jaar zou moeten worden. Ik vond je meteen en liet verder alles uit mijn handen vallen: dagenlang kreeg ik geen woord op papier.’ In die schok zit een weten dat pas op de laatste pagina’s onthuld wordt. Het boek geeft langzaamaan een andere werkelijkheid prijs.

    Hollander koopt cadeautjes voor het kind waarvan hij niets weet maar waarvan de vertelster het hem laat weten. Ze schrijft hem naar het kind toe, laat hem het kind zien terwijl het bij haar op de fiets zit. ‘Over drie dagen is de jongen jarig. Het kind dat je steeds helderder voor ogen ziet wordt tien en op de avond voor zijn verjaardag zal zijn moeder in een storm van scharen, plakband en rollen papier cadeaus inpakken’, schrijft ze.

    Toen je laat in de avond weer in de trein zat, wist je opeens waar dit boek aan raakte. Je dacht aan die andere roman Het jasje van Luis, over de verdwijning van een ‘vaderlijke’ vriend. Je meende dat dit boek geschreven is om die vriend eindelijk dat zo gegunde leven na zijn levenseinde te geven. Met deze gedachte ga je natuurlijk te ver, dat weet je ook wel. Maar zo mooi is literatuur, zo mooi is dit boek. Dat je een wending kunt geven aan de werkelijkheid, aan meegegeven intenties. Café Dorian is een prachtige, zachtmoedige roman. Een roman waaruit een verlangen naar de omkeerbaarheid der dingen spreekt. Daarmee een ode is aan de allenigheid van de mens.



    Café Dorian / Gilles van der Loo / 237 blz. / Van Oorschot

    Inge Meijer is een pseudoniem, schrijft wekelijks een boekencolumn.

    Ingrid Van der Graaf

    , , ,

  • Een verhaal in vogelvlucht

    Een verhaal in vogelvlucht

    In zijn nieuwe roman Dorp laat Gilles van der Loo (1973) de lezer kennismaken met Melchior. Hij is een eenzame man die de wereld om zich heen in een rap tempo heeft zien veranderen, maar zelf vasthoudt aan het verleden. Het dijkdorp waarin Melchior woont, is door de jaren heen langzaam maar zeker opgeslokt door Amsterdam. Waar het dorp eerst nog als een oase van rust tussen de weilanden lag, werd deze rust uiteindelijk verstoord door de aanleg van een grote weg. Hoewel dat voor de omgeving een moderne tijd inluidt, wordt Melchior door één gebeurtenis in het verleden gehouden, hoe zeer de wereld om hem heen ook verandert. 

    Daar komt echter verandering in wanneer op een dag plotseling een klein meisje in de regen in Melchiors moestuin staat. De jonge moeder van het kind vindt hij slapend bij een bushalte, omringd door heel haar hebben en houden. Hij besluit Sunny en haar dochter Adá onderdak te bieden in zijn schuurtje. Maar met de komst van nieuw en jong leven in zijn huis, wordt hij gedwongen zijn eigen jeugd onder ogen te zien. Tot dat moment heeft Melchior namelijk zoveel mogelijk geprobeerd de pijnlijke momenten uit zijn leven te ontwijken. Dit heeft ertoe geleid dat hij ook zichzelf van een afstandje is gaan zien en daarmee alleen nog de onbewogen versie kent die hij van zichzelf gemaakt heeft. De komst van Sunny en Adá werkt als een warm bad voor de gevoelsarme Melchior en langzaam maar zeker weekt hij los en komt zijn zachte kern tevoorschijn. 

    De visie van een vogel

    Wat direct opvalt in Dorp is het bijzondere perspectief waarvoor Gilles van der Loo kiest. Een groot deel van het verhaal wordt namelijk verteld door een ijsvogel die bevriend is geraakt met Melchior toen deze nog een klein jongetje was. Als een stem van rede en beschouwing volgt de vogel ‘zijn jongen’ terwijl Melchior ouder wordt, bepaalde keuzes maakt, verliefd wordt en al vroeg met verschillende vormen van verlies te maken krijgt.

    De vogel, in essentie een onschuldig en onpartijdig dier, werkt als tegenwicht voor de boze tiener die Melchior op een gegeven moment wordt. Het moment waarop de jongen zijn onschuld verliest, als hij door pesterijen een klasgenoot de dood in jaagt, is ook het moment waarop hij zijn vriend de ijsvogel niet meer ziet. Vervolgens wordt de ijsvogel gedwongen om met lede ogen aan te zien hoe Melchior steeds ongelukkiger wordt en de last van de dode klasgenoot met zich meedraagt, wat zijn hele leven beïnvloedt.

    Hoewel het perspectief van de vogel zeker bijdraagt aan de afstandelijke sfeer die Gilles van der Loo in Dorp creëert, is het ook een wat ongeloofwaardig perspectief. IJsvogels worden immers, met veel geluk en in ideale omstandigheden, maximaal twintig jaar oud. Deze ijsvogel krijgt het echter voor elkaar om op het randje van de dood te balanceren en vervolgens nog eens ruim veertig jaar te leven. Het is een aspect waar je als lezer niet te zeer bij stil moet staan. De manier waarop de ijsvogel Melchior in zijn wereld toelaat, is namelijk leuk gedaan. Zo noemt hij het bed van Melchior een nest, wordt hoofdhaar veren en zwangerschap het uitbroeden van een ei. Hierdoor wordt de vogel een brug tussen de mens en de natuur en misschien zelfs tussen schuld en onschuld.

    Rouw op afstand

    In de tijd dat zijn klasgenoot overleed kreeg Melchior een horloge dat hij nog steeds draagt. Het vormt dan ook een tastbare – en verhaaltechnisch gezien een weinig subtiele – herinnering aan het verleden. Het horloge staat voor alles wat Melchior niet los heeft kunnen laten. Dat hij het niet afdoet, is een van de kleine hints waaraan je als lezer moet afmeten hoe hij zich voelt. Uit het verhaal zelf kom je namelijk weinig te weten over de hoofdpersoon. Ook het perspectief van de ijsvogel draagt bij aan een noemenswaardige afstand en moeten Melchiors daden en acties de veranderingen in zijn gemoedstoestand of emotionele verwerkingsproces verklaren.

    Deze lacune helpt juist wel weer om binding te voelen met de jonge Sunny en haar dochter Adá, die het tegenovergestelde zijn van de chagrijnige Melchior. Ze zijn open, stellen vragen, vertellen prompt iets over hun interesses en verleden. Maar aangezien zij niet het focuspunt van dit verhaal zijn, valt de nadruk op een zekere leegte tussen de lezer en Melchior, wat het bijna onmogelijk maakt om volledig mee te leven met diens rouw en verwerkingsproces over alles wat mis is gegaan in zijn leven. Dat is jammer.

    Het verleden dat het heden beïnvloedt

    Door het verleden te verweven met het heden, zorgt Gilles van der Loo ervoor dat je begrijpt waarom Melchior zo afstandelijk en afgesloten is. Er worden scènes van vroeger beschreven door een personale verteller. Dankzij deze scènes, die bijvoorbeeld inzoomen op de relatie tussen Melchior en zijn overleden vrouw Ella, krijg je een gedetailleerder beeld van de situatie zonder te worden afgeleid door het perspectief van de ijsvogel. Deze momenten uit het verleden brengen je als lezer dichter bij Melchior als persoon. Vooral de momenten waarop hij Ella wil vertellen over de dood van zijn klasgenoot maar dit niet doet, zijn van groot belang om de uiteindelijke openhartigheid van Melchior richting Sunny te begrijpen. 

    Dorp is daarmee een roman die distantie creëert, zoals een rouwende dat misschien ook met (on)bekenden zou doen. Als lezer moet je toegang zien te vinden tot het personage van Melchior. Dat duurt even omdat je zelf op zoek moet naar mogelijke drijfveren en gedachtegangen achter de handelingen van Melchior. Voor wie het bijzondere ijsvogelperspectief en diens lange leven als een gegeven kan accepteren, is Dorp een mooie roman met een klein verhaal dat groot voelt dankzij de secure wisseling tussen heden en verleden.  

     

    Anky Mulders

    , , ,

  • Het onderzoek

    Het onderzoek

    Van het een op het andere moment – ik bedoel zonder dat er een voornemen, actief besluit of zelfs maar een gedachte aan voorafging (hoewel mijn ambassadeurschap bij de J.M.A. Biesheuvelprijs zeker, zij het onbewust, een rol zal hebben gespeeld) – stort ik me weer op de verhalen. Zo las ik My mother’s dream van Alice Munro. Van Munro kende ik alleen The bear came over the mountain, wat ik prachtig vond. My mother’s dream kwam minder binnen: te plat en te direct, besloot ik tijdens het lezen, te veel een op een overgedragen informatie, tot ik de laatste zin las en direct weer opnieuw kon beginnen.
    Ook las ik Three early stories van J.D. Salinger. Deze verhalen waren, zo blijkt uit het nawoord van Auke Hulst, niet bedoeld voor herpublicatie. Had ik, als het nawoord een voorwoord was geweest en deze informatie me eerder was toegekomen, de verhalen ook gelezen? Het is misschien ijdel om te denken van niet.

    Salinger was tijdens het schrijven van deze drie verhalen een stuk jonger, hij was nog in de groei, dat is te zien – zoals die enorme kiem van talent evengoed al aanwezig was, vooral in Once a week won’t kill you. De vraag is of deze uitgave de mythe omtrent Salinger compleet maakt of juist uitholt, alsof de gewaande god een halfgod blijkt – of, erger nog, een mens. Waarom dan toch deze verhalen opnieuw uitbrengen. Voor de volledigheid?
    In het interview met VPROBoeken presentatoren Carolina Lo Galbo en Jeroen van Kan noemt die laatste het gevaar van een auteur in één keer, of achter elkaar tot je nemen. Het risico van overkill en verveling is mij bekend, toch las ik vrij vlot na Het jasje van Luis Martin de verhalenbundel waarmee Gilles van der Loo debuteerde: Hier sneeuwt het nooit. Niet alle verhalen hierin zijn even sterk (in welke bundel wel?), maar de schrijver was duidelijk vastbesloten allerlei registers open te trekken en dat leverde een kleurrijke bundel op. Belangrijker nog is dat Van der Loo al in zijn debuut zijn materiaal heeft gevonden. De verhalen met de thema’s die ik herken uit Het jasje van Luis Martin – de charismatische maar ongrijpbare vriend, de afwezige vader – vind ik het sterkst.

    Betekent dit dat Van der Loo zich herhaalt? Allerminst. Hij doet denken aan David Vann, wiens roman Caribou Island volgde op de verhalenbundel Legend of a suicide. Ook in deze boeken is er sprake van grote themaoverlap (namelijk: zelfmoord). Vann wist, net als Van der Loo, al vroeg wat zijn gereedschap was en waar het lag. Het is niet zozeer dat de korte verhalen van beide schrijvers toewerken naar hun romans, eerder juist dat ze met andere middelen dezelfde kern opzoeken. Het een staat dus niet in dienst van het ander, maar dient allemaal ter volledigheid van ‘Het Onderzoek’ van hun schrijven. Hiermee bedienen zowel Vann als Van der Loo de grote als de kleine eters – zoals J.D. Salinger zich van indrukwekkende veelzijdigheid bewees. Dat is bovenmenselijk knap.

     

     

    Ingrid Van der Graaf

    , , ,

  • Voorbijgangers

    Voorbijgangers

    Vanaf de eerste keer dat ik in de hoofdstad kwam – er echt voor mezelf kwam, als jonge vrouw die hier dingen te doen had in plaats van als kind mee met een uitje – wist ik: dit is waar ik moet zijn. Een vriend, globetrottend wereldburger, immer nieuwsgierig en nog ongeaard, niet-honkvast, vond het ietwat beperkt. ‘Er zijn wel meer plekken waar ik zou kunnen wonen,’ zei hij, en noemde er een paar. Uit een andere mond had dat minachtend geklonken, bij hem niet, hij is er te aardig voor.
    Ergens kunnen wonen, het willen, ik zag het mezelf op weinig plekken doen, en zei wat ik altijd zeg wanneer het over de aard van het al dan niet rondtrekkende beestje gaat: ‘Ik ben geen reiziger.’
    Amsterdam dus. Nadat ik me de stad routegewijs eigen maakte, niet meer via Centraal Station van Rembrandtplein naar de Reestraat fietste omdat die ingebouwde TomTom bij mij nooit met succes wilde opstarten (en dit nog net het pre-Googlemaps op je smartphonetijdperk was), begon ik dingen te herkennen. Eerst op tv. De Dam natuurlijk, het Vondelpark, the usual suspects, ik begon ineens overal het Amstelveld te zien. Later in de literatuur.
    In een van zijn prachtige teksten in de verzamelbundel ‘Het volmaakte kleine stukje’ noemde Kees Fens de Witte de Withstraat. Ik, amper twintig en misschien net iets minder blue dan eerst, realiseerde me twee dingen: 1) Dat ik wist waar dat was, er zonder problemen naar toe zou kunnen fietsen, hooguit een straatje te vroeg zou afslaan. 2) Dat mijn man zo’n beetje naast de Kees Fensbrug woonde. Fens was nog nieuw voor me, zoals de stad dat eerst ook was, zoals de liefde waaraan ik moest wennen, nog nieuw was.
    Alles viel op zijn plaats.

    Vanmorgen, in bed nog, las ik Het jasje van Luis Martin uit. Sindsdien ben ik volkomen bedroefd tevreden. In een recensie over de nieuwe roman van Gilles van der Loo kwam de kritiek dat de lezer de echte Gijs, om wie het net zo goed gaat als om de charmante Spanjaard, nooit echt leert kennen. De verteller, Issa, doet dat ook niet, dat is nu juist het punt, de schoonheid ook, dat je elkaar kruist maar nooit kent, nooit tot op het bot – dat je, zoals Thomas Verbogt schrijft, voorbijgangers blijft. Voor dat soort inzichten lees ik, ben ik schrijvers als Verbogt en Van der Loo dankbaar.
    Leert “Fred” Holly Golighthy echt kennen, of Nick Carraway Jay Gatsby? Misschien is er een verschil tussen kennen en alles van iemand weten. Naar mijn idee kende Issa Gijs wel degelijk, zoals iemand Amsterdam kent zonder alles van de stad te hoeven weten. De hoofdstad wordt in deze roman met net zoveel aandacht beschreven als al die personages waarvan ik in minder dan 250 pagina’s ben gaan houden. De wegen die Gijs en Issa fietsen, de wandelingen die Issa maakt, de horeca, ik ken het allemaal. Lezend viel ik opnieuw verliefd voor de stad. En de literatuur. Wat een dankbare combinatie.

     

     

    Ingrid Van der Graaf

    , ,

  • Het raadsel Gijs Thio

    Het raadsel Gijs Thio

    Gilles van der Loo (1973) schreef de verhalenbundel Hier sneeuwt het nooit (2012) en de roman Het laatste kind, beiden goed ontvangen. Zijn zojuist verschenen roman Het jasje van Luís Martin is geschreven als hommage aan de op 26 februari 2011 plotseling verdwenen oud-barman en wijnhandelaar Gijs Thio, een vriend van de schrijver. Na een maand werd zijn lichaam gevonden, drijvend in het Oosterdok.
    Hij behoorde tot de gemiddeld 15 mannen die de Amsterdamse politie jaarlijks opvist uit de grachten. Dat zijn er nogal wat. De open gulp van de verdronken mannen biedt de verklaring: ze moesten even een plasje, al dan niet na wat alcohol. Als dan de bloeddruk zakt kan dat leiden tot het verlies van evenwicht.

    Zo’n tragi-komische dood kan je je ergste vijand niet wensen. En daarom is het goed dat Gilles van der Loo een boek wijdt aan de vriend die hij bewonderde.
    De hoofdpersoon Issa is – net als de schrijver zelf ooit – een student psychologie maar zijn bijbaan in de horeca bevalt hem beter dan de studie, en dat geldt zeker als hij zijn grote voorbeeld ontmoet, de perfecte barman Gijs Thio.

    Gijs – dit moest Gijs zijn –  las staand de krant, met zijn vuisten op de bar aan weerszijden van het papier. Hij droeg een korenblauw overhemd met gouden manchetknopen en een zwarte pantalon die ijzingwekkend scherp gesteven was. Tot een strook gevouwen lag zijn sloof over zijn schouder. Na een paar tellen sloeg Gijs de krant dicht en trok als was het een revolver de nietmachine tevoorschijn, waarmee hij op gelijke afstand vier nietjes in de kantlijn schoot. (..) Gijs schikte de krant in de stapel tijdschriften en glimlachte naar hem waarbij zijn Aziatisch aandoende ogen glommen. Door zijn fijne neus, brede kaken en sterke kin had hij een onplaatsbaar, maar heel succesvol samengeraapt gezicht.

    Rolmodel
    Dat Issa grote bewondering heeft voor Gijs is vanaf de eerste pagina duidelijk en ook het waarom: Gijs is het schoolvoorbeeld van de onverstoorbare man die in elke situatie weet wat hij moet doen en dat ook zonder aarzelen doet. En de vaderloos opgegroeide Issa vindt in hem het perfecte rolmodel.
    Ze zijn onafscheidelijk zowel tijdens als na het werk, want na sluitingstijd leiden horeca-werkers hun eigen nachtelijk bestaan, meestal in de kroegen van anderen.
    De lezer leert in klein detail het eet-café Zeppos kennen en het Italiaanse restaurant Toscanini, waar de beide vrienden werkten. Er wordt heel wat afgefietst door Amsterdam (elke route zorgvuldig beschreven) en we leren alles wat er te leren valt over het vak van barman en restaurant-bediening. Achter de deur naar de keuken mocht het vies zijn en ‘zoals op elke drukke avond raakte de  gootsteen in de spoelkeuken om kwart over tien verstopt, waardoor de afwasser tot halverwege zijn bovenarmen het vette bruine water in moest.’
    Maar in het café-restaurant zelf moest alles spic-and-span zijn, de borden en glazen precies op de goede plek, het bestek in precies de goede richting en de kelner in een goed gestreken overhemd.

    Het verhaal wisselt af tussen het heden waarin Issa kampt met het verlies van Gijs en het verleden waarin hij vertelt over zijn belevenissen met hem. In het heden heeft Issa last van hallucinaties waarbij hij Luís Martin ziet, de Spaanse barman van wie Gijs ooit het vak had geleerd, wiens jasje hij mocht dragen en over wie hij veel vertelde.
    Zo kent de roman drie verhaallijnen die elkaar afwisselen: het leven vóór Gijs’dood, het leven ná Gijs dood, en het door Issa tussendoor verzonnen levensverhaal van de Spanjaard.

    Eidetisch proza
    Deze afwisseling werkt goed voor de lezer en dat heeft ook te maken met een eigenaardigheid in de schrijfstijl van Van der Loo: de behoefte van zijn hoofdpersoon om alles, maar dan ook echt alles tot in het piepkleinste detail te beschrijven. Als Issa op de stang van de fiets van Gijs meerijdt voor een zoveelste drankje na het beëindigen van hun shift, leidt dat bijvoorbeeld tot het volgende reisverslag:

    De nachtlucht vloeide over Issa’s schouders terwijl Gijs door Rusland reed, afsloeg op de Kloveniersburgwal en diagonaal de Nieuwmarkt overstak. (…)
    Ze staken de Prins Hendrikkade over en zoefden onder het spoor door. Aan hun linkerkant lag nu het IJ, het water breed en kalm en schitterend door alle lichtjes op de oever. De stijging van het fietspad leek Gijs geen extra moeite te kosten, en zo volgden ze de rivier stroomopwaarts. Een aak voer hen tegemoet waarvan de kajuit straalde als een Jordanese woonkamer. Aan het roer stond een buikige man, naast hem zat een vrouw in een witte tuinstoel te lezen. Issa zwaaide (…) naar het stel totdat de vrouw opkeek, het boek weglegde en naar de deuropening kwam.

    En zo fietsten ze nog een heel stuk verder. Er is niets mis met deze beschrijving, behalve dat hij eigenlijk overbodig is voor het verhaal. En ook dat mag, een verhaal mag best stukken bevatten die in feite een soort pauze zijn. Maar in Het jasje van Luís Martin wordt álles in dit soort details beschreven, en dat is teveel van het goede. Zelfs als Issa door drank en drugs geheel beneveld raakt en nauwelijks uit zijn ogen kan kijken blijven de beschrijvingen eidetisch gedetailleerd. Daarom is het prettig dat bij het overstappen van de ene verhaallijn naar de andere, in elk geval het decor en een deel van de personages wisselen.

    Behalve de overdreven detaillering is een ander wat hinderlijk aspect van Van der Loo’s proza zijn voortdurende streven naar frappante literaire vergelijkingen, zoals in het  bovenstaande fragment de kajuit die ‘straalde als een Jordanese woonkamer.’  Het is de bedoeling van literaire vergelijkingen dat ze het beschrevene in een nieuw licht plaatsen. Maar dat nieuwe licht moet je dan wel kennen en de aard van de verlichting van een Jordanese woonkamer zal weinig lezers bekend zijn.
    Zo’n missertje is geen ramp, maar Van der Loo maakt ze nogal vaak:

    Het meisje glimlachte als een babyzitter die veel te laat wordt afgelost(…)
    Arjen, een tengere twintiger met de stem van een kettingrokende nieuwslezer (…)
    Met de traagheid van trekkende thee heupwiegde ze langs de biertappen (…)

    Tja.Proza dat stuitert als een oud kanon dat afgeschoten wordt is ook een vergelijking die nergens op slaat. Maar hier, je weet maar nooit, misschien toch wel toepasselijk.

    Het raadsel
    Er staan overigens mooie stukken in de roman, zoals de in-treurige beschrijving van een bezoek aan het graf van Gijs, samen met zijn zoontje en hun gemeenschappelijke vriend Arie. Op de buik van het graf staan twee plastic bloempotjes met uitgedroogde tijm. Issa probeert niet te denken wat hij hier altijd denkt: hoe ver het lichaam van zijn vriend al heen moet zijn.
    ‘Gijssie.’ zegt Arie tegen de grijze aarde. ‘Hoestie nou?’ (…) Zoals altijd vraagt Issa zich af wat hij hier komt doen, waarom hij steeds weer denkt dat het hem zal opluchten om aan het graf te staan: dat hij hier zal kunnen huilen. (…) Hij hurkt, raapt wat van de aarde op en laat hem weer vallen. Er gebeurt niets.

    Jammer voor de roman is dat Gijs Thio weliswaar een grote vriendenkring had en een aimabel mens was, maar tegelijk heel gesloten.
    Ondanks de intense bewondering en vriendschap die Issa voor hem voelt, moet hij in de loop van de tijd zichzelf bekennen dat hij eigenlijk niets van Gijs weet, ook geen flauw vermoeden heeft wat hij denkt of voelt en nog minder waarom hij geregeld besluiten neemt die Issa overvallen. Zo gaat het samen starten van een eigen restaurant niet door omdat Gijs op het laatste moment zonder enige uitleg afhaakt. En zo blijft de lezer aan het eind van het boek zitten met een toch wat leeg gevoel. Ruim tweehonderd pagina’s een vermoedelijk heel aardig mens gevolgd zonder ook maar iets van hem te weten te komen.

    Nu hij zijn verdriet over het wegvallen van een goede vriend van zich afgeschreven heeft kan Gilles van der Loo als schrijver hopelijk verder. En dan kan het – ondanks de goede bedoelingen – alleen maar beter gaan dan bij dit boek.

    Carolien

    ,

  • Literaire ontwikkelingen in een momentopname

    Literaire ontwikkelingen in een momentopname

    De Revisor heeft oog voor kwaliteit en oorspronkelijkheid. Daarbij wordt er meer gelet op de stijl dan op de inhoud van een verhaal. Een goede maatstaf, want waar het verhaal ook over gaan mag, als de stijl niets is, wordt het met dat verhaal ook niets. De Revisor zet dan ook, zo verkondigd hun website, stijl voor boodschap; kwaliteit voor vorm en marketing en wil daarmee het beste podium voor proza, poëzie en het literaire essay zijn. Wanneer je het halfjaarlijks verschijnend boekwerk doorneemt kan dan ook geconstateerd worden dat ze daar steeds weer in slagen. De eerste editie van dit jaar (de tweede is onlangs gepresenteerd) bevat veel, of beter, niets dan prachtige, boeiende en verrassende bijdragen van bekend en ongekend talent. Alles zonder begin of eind dus ook geen plot. Dat levert mooie literatuur op.

    Mischa Andriessens Waar het heen moet? gaat over zijn mislukte eerste roman en is het verslag van de strijd een plotloze roman te willen schrijven. Hij faalde met het schrijven van die roman omdat het verhaal hem ergens heen wilde leiden. Daarom werd het niks. Andriessen kiest voor vrije ontwikkelingen in de roman die dus niet vrijelijk kunnen ontstaan als er een bedachte lijn in zit. Betekenisvolle zin hieruit: ‘Later borg ik die roman op in de berging van een inmiddels onbruikbare computer.’

    Wytske Versteeg is zo’n schrijver die zonder plot werkt, dat bespeur je in haar verhaal Beesten, waarin je als lezer de draad van een ontwikkeling volgt tussen twee personen die elkaar toevallig treffen en nergens heen gaan.

    Wim Noordhoek schrijft in Alle trams rijden naar de hemel een van zijn herinneringen uit. En dat doet hij in korte, sprekende zinnen en begint met: ‘In slaap gevallen in de tram was ik.’ een beeld gevend van een voorbije tijd, wat herinneringen zijn natuurlijk, maar Noordhoek tracht de tijd te behouden en laat ons een blik werpen op achtergebleven stukken rails in slordig geasfalteerde wegen. ‘Hier reed vroeger een tram, maar nu niet meer.’

    Van Sandra Heerma van Voss een persoonlijk essay Van Blaman tot Brookner, schrijven over eenzaamheid. Lees hier over de kunst of kitsch van het werk van Anna Blaman, dat meeblèren met Queens’ ‘Somebody to Love’ net zo lekker kan voelen als het werk van Blaman lezen. En over meer gedesillusioneerde en boze vrouwelijke auteurs als Jean Rhys (1890-1979) en Dorothy Parker (1893-1967). Dit zijn wat je noemt handreikingen uit de belezenheid van anderen.

    Nog eentje dan. Een essay van Poetry International programmeur Jan Baeke. Over de poëzie in de wereld. Waarin hij zich onder andere afvraag of er iets in de poëzie is veranderd. In tijden van internet en sociale media. En waarin hij ingaat op de poëzietraditie in China, die ervoor zorgt dat poëzie van eeuwen geleden nog altijd als referentiekader geldt. Voor de gretige liefhebbers die er hun blik op poëzieland mee kunnen vernieuwen.

    Meer mooie verhalen van onder andere Gilles van der Loo, Erik Lindner (en gedichten), Bart Koubaa, (beginnend talent) Jori Stam, Jerry Hormone (werkt aan zijn debuut), Jan van Mersbergenn en gedichten van Ider de la Parra, Ruth Lasters en Kees ’t Hart.

    Een teveel aan informatie mag er wel van de kleine recensies gezegd worden die onder elke bijdrage over het werk van de auteur en/of het gepubliceerde stuk staan. Sommige literaire tijdschriften geven zeer summier of zelfs geen informatie over hun auteurs en hun werk. De werkbiografietjes in De Revisor zetten een stempel waar je zelf zou willen oordelen. Maar goed, een kniesoor. Opmerkelijk is dat het stuk voor stuk mooie bijdragen zijn die je allemaal wilt lezen. En sommigen wilt herlezen. En nog eens.

     

     

     

    Ingrid Van der Graaf

    ,
    , , , , ,

  • De nieuwe Tirade en twee voorgaande edities hier belicht

    In de laatste drie edities van Tirade zetten dichters en literatuurbeschouwers de toon en schrijft Joop Goudsblom verder aan zijn memoires. De tijdschriften bevatten een fijn aanbod van onlangs gedebuteerde – en debuterende auteurs, vertaalde literatuur en persoonlijke literaire verslagen. Tirade onderscheidt zich wel degelijk door plaats te bieden aan een mengeling van prille en doorgewinterde auteurs die in hun stijl verrassen en aan het denken zetten. 

    De nieuwste Tirade (nr. 443) is een themanummer over de auto in de wereldliteratuur: Het Tirade-autonummer, ‘speciaal gemaakt voor hoedenplank en dashboard’. ‘Hoedenplank’ en ‘dashboard’ roepen nostalgische gevoelens op aan vervlogen tijden. Hoofddeksels worden er tegenwoordig in alle soorten en modellen gedragen maar wie legt nu nog zijn hoed op de hoedenplank sinds het veelkleurige gehaakte hoedje (om de aanwezigheid van de onvergetelijke closetrol te camoufleren), de respect afdwingende hoed van vader of opa daarvan verdreef? Ook die closetrol is inmiddels van zijn plaats verdreven. Ruimte genoeg dus voor Tirade.

    Jeroen van Kan vraagt zich af in Dichters rijden niet, waar de mythe vandaan komt dat dichters niet geschikt zijn voor het autorijden en zo ja, waarom dat zo is. Is het simpel omdat ze dan ongelimiteerd drank tot zich kunnen nemen? Met behulp van een enquête kwam Van Kan tot de hem verbazende conclusie dat de helft van de geënquêteerde dichters wel autorijdt.

    De crash, vier keer is een bijdrage van Menno Hartman. Waarin op tamelijk willekeurige manier, zoals je een mooi veldboeket samenstelt, auto gerelateerde ervaringen uit de wereldliteratuur zijn samengebracht. Waaronder literaire werken als Machines en emoties van Hermans en Kousbroek, (Hermans schrijft over zijn ‘gesneuvelde lieveling’). De door een verkeersongeval omgekomen schrijvers Italo Svevo, Albert Camus en Roland Barthes als ook de eerste verkeersdode in Engeland (1869) vinden een plek in dit boeket aan autoleed op wereldniveau.

    Van Vrouwkje Tuinman het gedicht LiveHammer, dat welhaast voor zichzelf spreekt. In Autogedichten droomt Delphine Lecompte dat ze verkracht wordt op de achterbank van een taxi door een imker. ‘De taxi heeft geen chauffeur / De taxi heeft een dode chauffeur.’ Geheel des Lecomptes is het dat ‘de verkrachting’ leest als stond er bijvoorbeeld ‘ze dronken een kopje thee’.

    De invariant van M.G. Jansen gaat over de ervaringen van een perfectionistische treinreiziger die de tijd en zichzelf volledig onder controle lijkt te hebben. Als hij in een treincoupé zijn overbuurman observeert, corrigeert hij zichzelf direct: ‘Bekijk hem niet te lang, kijk naar buiten, met een hand op je tas.’ Jansen schrijft in een dwingende ritmische stijl die, tussen de observaties door, doen geloven dat de man vrij is, dat hij elk moment uit de trein kan stappen waar hij maar wil. ‘Je wilt iets groters, iets onmogelijks. Je wilt de coupé ontstijgen, boven je lucht zien en niet geleid worden (…).’ Het verhaal toont zich in eerste instantie langdradig, je denkt, ‘laat die man uitstappen, zijn vrijheid vinden’. Maar dan, de titel De Invariant indachtig is het duidelijk. Deze man zal nooit veranderen. Een knap beklemmend verhaal.

    In een bijdrage van Geerten Meijsing Eerste rit heeft hij het over zijn relatie met zijn onlangs overleden zus, Doeschka Meijsing. Herinneringen aan zijn kinder- en jeugdjaren die hij begint met: ‘Ter begrafenis van mijn onlosmakelijke zuster was mij door de familie een spreekverbod opgelegd, (…).’ Geerten Meijsing deelt beslist geen pluimen uit en leeft, zoals hij zelf zegt, geheel afzijdig van de Nederlandse literatuur. Eerste rit is een eigenzinnige en daardoor ontroerende hommage aan Doeschka Meijsing.

    Van Tsead Bruinja het gedicht Fennema. Een gedicht, waar achter de ogenschijnlijk simpele strofen, weemoed en wraak op de loer liggen.
    ‘fennema had een zuur hoofd en met dat hoofd / en dat wijf zou hij in ons huis wonen / (…) / fennema had twee zonen ze keken / gemeen uit hun ogen maar niet zo zuur als hun vader /op mijn slaapkamer lachtte de ene me uit / hier zal ik me wel vermaken / maar ik geloof niet dat hij uren door het raam / de weilanden over vloog of brood met aardbeien/ en suiker in de tuin opat’
    De weemoed om het huis van de jeugd, met al zijn toekomstverwachtingen, dat verlaten werd, zal nooit slijten. De dichter wil er naar terug, de sterfelijkheid trotserend.
    ‘(…) maar moeder is allang dood / en het huis staat er nog / als ik dood ben zoek ik haar op / gaan we samen terug / jagen we fennema er uit’

    Meer poëzie van Sylvia Hubers, Gerard van Hameren, Kreek Daey Ouwens en proza van Thomas Heerma van Voss, de Schotse schrijver Norman Douglas (1935). Herinneringen aan het kopen van een Dinky Toys van Joop Goudsblom en Joris van Casteren schreef een reisverslag Het glas van Casanova. Met zijn vierjarige dochtertje reisde hij naar het graafschap Suffolk om daar de locaties uit De ringen van saturnus van de schrijver W.G. Sebald (die overigens in 2001 bij een auto ongeluk om het leven kwam), te gaan bekijken. Per fiets reisde Van Casteren door het graafschap en schreef er een mooi verslag over.

    In Kroniek van de roman onderwerpt Carel Peeters de nieuwe roman van Gerrit Komrij De loopjongen aan een diepgaander onderzoek onderwerpt dan de meeste recensenten deden (die het vooral een ‘echte’ Komrij vinden) en noemt Komrij liefkozend een ‘scheppende schizo’ zoals W.F. Hermans een ‘scheppende nihilist’ was.

    In Tirade – 442 – (Februari 2012) proza van Gilles van der Loo. Dag, Bert over een prettig gestoorde oudere vrouw die zich onweerstaanbaar  gedraagt in een smoezelige echtscheidingsprocedure. Van Daan Heerma van Voss het verhaal Veldkinderen, een ontmoeting tussen twee vrienden. Heerma van Voss heeft een indringengde en bewegende stijl: ‘Rennende kinderen trekken onze blikken mee, (…) Onwillekeurig lacht hij even, mijn vriend. Dan, alsof betrapt, staat hij op om koffie te halen.’ Mooie beschrijving van twee mensen die elkaar alles al gezegd hebben.

    Esther Naomi Perquin componeerde Boekarest, een éénpersoons reisadvies. Perquin is in eerste instantie dichteres en dat is terug te vinden in haar proza. In korte hoofdstukken, waarin ze afstand neemt tot de gebeurtenissen, beschrijft ze haar verblijf in Roemenië. Zinnen als: ‘Kom er aan op een doordeweekse dag.’ of ‘Dat het toeteren dat je hier hoort een andere betekenis heeft dan thuis.’ en ‘Er is een lunch waarbij je aan twee Roemeense schrijvers zult worden voorgesteld.’ geven een gecomprimeerd beeld van Perquins waarneming. Fijne literatuur die zich graag opnieuw laat lezen.

    Willem Otterspeer werkt aan een biografie over W.F. Hermans waarbij hij een correspondentie tegenkwam tussen Hermans en Jan Emmens die ooit een essay over Hermans schreef dat om een of andere reden publicatie steeds misliep. Volgens Otterspeer ‘(…) een van de beste essays ooit over Hermans geschreven.’

    Verder een verhandeling van W.I.M. van Calcar over Vrijheid van meningsuiting in historisch en taalkundig perspectief, schreef Arnold Heumakers een goed stuk over De verthrillering van de literatuur aan de hand van Bonita Avenue en Merijn de Boer de bijdrage De bril van Campert. Het debuutverhaal van Isaac Babel De oude Sjloime werd vertaald door Froukje Slofstra. Een sfeervol wintersprookje Victor Halfnar van de Oostenrijkse schrijver Thomas Bernhard (1931-1989) en proza van Sander Kollaard.

    Gedichten zijn er van Hans Mirck, Mees Hartog, Tjarda Eskes, Anton Korteweg, Adrienne Rich, Linda Greg, Adam Clay en Richard Sikken, de laatste vier in een vertaling van Lieke Marsman. En is Carel Peeters in Kroniek van een roman vol lof over de roman Grip van Stephan Enter.

    In Tirade – 441 – (december 2011) een bijdrage van socioloog Joop Goudsblom (1932). Zijn memoires startte hij in Tirade nr. 429 (2009) en zet hij voort in dit nummer. Een beter podium voor de (voorpublicaties?) van de memoires van Goudsblom (1932) kan men niet bedenken. Goudsblom was ooit (1957) medeoprichter en kwam met de naam ‘Tirade’. In een portretinterview in de Groene Amsterdammer (2-02-2012) sprak Goudsblom onder andere over zijn memoires en dat het een moeilijk genre is. Ze moeten goed geschreven zijn, geen woord teveel bevatten en je moet geloven in wat er aan herinneringen is bij gebleven. ‘(…) ik geloof er ook echt in. Zo moet het gegaan zijn. Ik durf mijn hand ervoor in het vuur te steken’, aldus Goudsblom over zijn memoires. Scholier in oorlogsrijd (memoires, deel II) is een sobere weergave van herinneringen die, doordat ze dus goed opgeschreven zijn, niet anders gebeurd kunnen zijn. Het is zoals het was en niet anders. Goudsblom wil met deze memoires geen tijdsbeeld schetsen, dat dit toch gebeurt komt door het zodanig componeren van de herinneringen dat de tijd waarin het speelt, als een soort couleur locale vanzelf verschijnt. ‘(…) zoals op een oud familiefilmpje, opgenomen om het gedrag van kinderen vast te leggen, onbedoeld nog te zien is hoe de tuin er toen bijstond.’ Mooi is dat.

    Merijn de Boer reisde In het kielzog van Albert Helman door het Surinaamse binnenland. In zes weken voer de schrijver Helman in een uitgeholde boomstam en met drieëndertig man personeel over de Surinaamse rivieren. De Boer en zijn familie passen zich aan de tijdgeest aan en reizen met twee bootsmannen en twee gidsen.

    Verder een in memoriam in briefvorm van de hand van Jeroen van Kan aan de vorig jaar overleden literatuur- en toneelwetenschapper Hans van den Bergh (1932-2011). Debuteert Sebastiene Postma met de twee proza gedichten; Hulp II en De Jakobsladder. En verhalen van Julien Ignacio, Edith Wharton, Victor Frölke, Michiel Heijungs en Marijke Schemer. Meer poëzie van Jan Kruizinga, Hedwig Selles en Nicky Theunissen.

    Carel Peeters schreef in zijn Kroniek een verhandeling over de rol van de grootvader als beschermheer in de werken van Jeroen Brouwers aan de hand van Bittere bloemen.

    Uitgever Wouter van Oorschot plaatste een ‘kadertje’ in deze editie. Hiermee een initiatief van zijn vader, Geert van Oorschot volgend waarin hij jaarlijks lezers opriep nieuwe abonnees te werven en wanbetalers verzocht hun achterstallige betalingen te voldoen. De huidige uitgever, achtte het tijd voor een kadertje nu het voortbestaan van Tirade afhangt van ‘kapitaalkrachtige abonnees met een onbedwingbare mecenaatwens’. Welnu, die mogen zich, wat Van Oorschot betreft, laten gelden om het voortbestaan van Tirade te waarborgen.

    Welke auteur in welke editie precies publiceert, is na te zien op de site van Tirade. Een site die er nogal stilletjes uitziet maar waar maandelijks een auteur resideert die bijna dagelijks een blog schrijft. In het verleden waren dit o.a. Maartje Wortel, Jan van Mersbergen en Menno Wigman. Op dit moment is Sander Kollaard de Tirade blogger. Kollaard woont in Zweden en debuteerde onlangs met de verhalenbundel Onmiddellijke terugkeer van uw geliefde bij Van Oorschot. Lees zijn blogs en speciaal de bijdrage van 2 juni, het kan wat teweeg brengen, zo’n blog.

     

    Lees en bestel hier:

    Tirade 443 – mei 2012
    Tirade 442 – februari 2012
    Tirade 441 – december 2011
    Onder redactie van: Ester Naomi Perquin, Merijn de Boer, Menno Hartman en Jeroen van Kan
    Uitgeverij Van Oorschot

    Verschijnt vijf maal per jaar. € 12,50 losse nummers € 40,00 abonnement (vijf nummers) € 34,00 voor studenten en CJP-houders

     

    Ingrid Van der Graaf

    ,
    , , , , , , , , , , ,

  • Verbeeldingskracht met een vleugje fantasie

    Verbeeldingskracht met een vleugje fantasie

    Recensie Joyce Bloemert

    De verhalenbundel Hier sneeuwt het nooit is het debuut van schrijver Gilles van der Loo. De bundel bevat een mooie verzameling korte verhalen die stijlvol en vermakelijk geschreven zijn. Er is geen verhaal dat onderdoet voor een ander, hoewel ze onderling sterk verschillen. Elk verhaal heeft een eigen invalshoek maar de rode draad in de verhalen is de haperende verhouding tussen mensen en dan niet alleen die tussen geliefden maar bijvoorbeeld ook die tussen ouders en kinderen.

    Verschillende onderwerpen passeren de revue. Zo begint de bundel met het verhaal ‘Het bezoek’ over een bejaard echtpaar dat hun zoon verloor en ieder op hun eigen manier het verdriet verwerkt, hetgeen tot uiting komt als hun schoondochter met haar kinderen en haar nieuwe vriend op bezoek komt. Andere verhalen gaan over een zakenvrouw die bezig is haar echtscheiding te regelen, over een man die ontslag heeft gekregen en vervolgens een verwarde vrouw van de straat plukt en mee naar huis neemt, over een man die samen met zijn zieke vader een week op vakantie gaat naar Palermo, en over twee getrouwde mannen die elkaar een half jaar moeten missen en zo heel belangrijke informatie uit elkaars leven mislopen.

    De bundel ontleent haar titel aan het verhaal over Omar, een zwarte buschauffeur in New York vlak voor een fatale aanslag. Hij heeft al jaren geen contact meer met zijn moeder. Tijdens de rit droomt hij dat hij zijn moeder belt en tegen haar zegt dat het hier sneeuwt, waarop zij antwoordt ‘bij ons sneeuwt het nooit’. De titel heeft geen relatie met andere verhalen en lijkt willekeurig te zijn gekozen.

    De in totaal 15 verhalen spelen zich niet alleen in Nederland af maar ook in Egypte, ergens in de rimboe, Palermo en Montelupu. Door de matige verhoudingen tussen mensen hebben enkele verhalen geen happy-end. Gilles van der Loo laat de lezer zo nu en dan in mysterie achter door bijvoorbeeld slechts enkele kenmerken van de hoofdpersoon bloot te geven, hetgeen je aan het denken zet. Na het lezen blijf je dan lichtelijk verward achter. Het voorlaatste verhaal, ‘De wandelaar’, wijkt erg af van de rest van de verhalen omdat daarin een vis begint te praten. De overige verhalen vertellen min of meer over de dagelijkse werkelijkheid. Hierin zit af en toe een vleugje fantasie verwerkt.

    Van der Loo, geboren in 1973 te Breda, is schrijver en huisvrouw, zo valt op zijn website te lezen. De verhalen in deze bundel zijn eerder gepubliceerd in Tirade en in Volkskrant Magazine. De meeste verhalen hebben een ik-figuur waardoor je als het ware in het leven van de hoofdpersoon kruipt. Hierdoor raak je betrokken in het verhaal en krijg je sympathie voor de zeer verschillende hoofdpersonen. De schrijfstijl van Gilles van der Loo is duidelijk, beknopt en leest fijn weg. Hier sneeuwt het nooit is een gevarieerde bundel korte verhalen, geschikt om in een vrij moment even tevoorschijn te halen of om cadeau te geven.

     

     

    Carolien

    ,