Dit jaar is het honderd jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog begon. Over de verschrikkingen van deze oorlog is door historici en schrijvers als Céline veel geschreven. De herinnering aan deze oorlog leeft bij onze Vlaamse zuiderburen nog sterk en het is dan ook niet vreemd dat in dit herdenkingsjaar enkele Vlaamse schrijvers deze oorlog in hun roman een plaats hebben gegeven, zoals in het prachtig geschreven Oorlog en Terpentijn van Stefan Hertmans. Ook in het werk van Erwin Mortier is die oorlog aanwezig, net als in zijn met de AKO literatuurprijs bekroonde roman Godenslaap (2008) waarin Helena terugkijkt op haar leven, haar liefdes en op de jaren van de Eerste Wereldoorlog.
In Mortiers nieuwe roman De spiegelingen is het de broer van Helena, Edgard, die terugblikt op zijn lange leven en op de gevolgen die die oorlog voor hem heeft gehad. Hij is 22 jaar wanneer hij uit die oorlog komt. Rode draad in zijn leven is zijn onvermogen om als homoseksueel een volwaardige relatie aan te gaan.
Edgard raakt in de oorlog zwaar gewond, en houdt er lichamelijke verminkingen aan over (slechte heup en een netwerk van littekens – ‘lasnaden’, schrijft Mortier). In het ziekenhuis wordt hij verliefd op de biseksuele Engelse fotograaf Matthew. De twee krijgen een seksuele relatie. Edgard weet dat Matthew van vrouwen houdt, maar die ‘andersheid’ trekt hem juist aan; Edgard zoekt ook in zijn latere minnaars het niet alledaagse, want als die ‘andersheid er niet was, konden evenmin de verrukking en de diepe ontroering bestaan’ (blz. 77). Na de oorlog trouwt Matthew met de zus van Edgard, Helena, en keert met haar terug naar Engeland.
Edgard blijft achter in Vlaanderen. Er volgt een lang leven, van onrust en veel verdriet, waarin Edgard op zoek is naar liefde en genegenheid. Die zal hij slechts gedeeltelijk vinden. Al zijn liefdes en korte avontuurtjes krijgen uitgebreid aandacht in het boek. Mortier beschrijft de homo-erotische seks expliciet en laat zien hoe moeilijk het voor Edgard is om met zijn door lasnaden gehavende lichaam seks te bedrijven.
Omdat hij zelf lichamelijk anders is, gaat hij in zijn contacten op zoek naar ‘andersheid’. Zo is zijn eerste liefde Matthew, aan wie een groot deel van het boek is gewijd, biseksueel. Zijn ordonnans en ondergeschikte in de oorlog, Pierre, blijft hem zijn hele leven als zijn bediende verzorgen en is zijn minnaar; hij heeft een korte affaire in Berlijn met de Duitse jood Heinz, lichamelijk niet beschadigd maar wel met 33 moedervlekken op borst en buik. Ergens begin jaren 30, wanneer hij in Marseille is, wordt hij achtervolgd door de 17-jarige Jean, die hem net zo lang achterna zit tot hij ‘bij hem kan zijn’. Dan is er nog een blinde en verminkte Japanse jongen uit Osaka, Noburu (‘hij die geen licht ziet’) .
Edgard blijkt niet tot een volwaardige relatie in staat te zijn met de uiteenlopende partners die hij kiest; een schandknaap, een bediende, een blinde, een Duitse jood, biseksuelen. Als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt vlucht Edgard naar Londen. Wanneer hij op bezoek is bij de vader van Matthew, die voor hem een kamer zal regelen, ontmoet hij Paul, het jonge schilderende neefje van Matthew waar Edgard hevig verliefd op wordt.
In zijn minnaars maar vooral in Paul, – voor Edgard de plaatsvervanger van Matthew –ziet hij een leven weerspiegeld dat zijn leven had kunnen zijn, maar de oorlog heeft zijn leven een andere wending gegeven. In zijn zoektocht naar liefde wisselen de minnaars elkaar af en uiteindelijk blijkt hij niet in staat om een stabiele relatie aan te gaan zoals hij graag gewild zou hebben. Alleen Pierre, zijn hulpje uit de oorlog blijft hem zijn hele leven trouw. Het boek eindigt met een lange brief van Edgard aan Paul –inmiddels getrouwd en vader van twee dochters –waarin hij nog eens zijn liefde voor hem verwoordt. Hij schrijft onder meer:
‘Je was de vorm van mijn melancholie. In jou kon ik de knaap ervaren die ik zelf niet heb kunnen zijn, de knaap die ik intussen meer dan zeventig jaar geleden in de modder van ‘mijn’ oorlog heb achtergelaten. Misschien heb ik telkens wanneer ik me aan je bedronk niets anders dan een droombeeld van mezelf gekoesterd. Ik weet hoezeer verhoudingen tussen mannen op ijdelheid kunnen berusten, hoe vaak zij voor elkaar slechts spiegels zijn waarin ze hun eigen illusies bewonderen.
Ik betwijfel of dat bij ons het geval is geweest. Waanbeelden kunnen taai zijn. Ze kunnen ons versmachten in de rekbare vliezen waarmee ze ons voor de wereld afschermen, maar je was te eigen, lieve Paul, om slechts een luchtspiegeling te zijn geweest.
(…)
‘Ik heb in de liefde steevast de kleine kortsluitingen geëerd, de momenten waarop de lippen elkaar eerst niet weten te vinden, en dan wel, en dan weer niet, en toch weer wel, en ik weet zeker, ik weet heel zeker, mijn lieve vriend, dat in al dat bevingeren en omhelzen en zich verstrengelen tussen ons beiden iets werkelijkheid heeft mogen worden wat nergens anders tot bestaan had kunnen komen –omdat jij het was, omdat ik het was.’ (blz. 293)
Deze twee citaten geven precies de sfeer en de thematiek van de roman aan: het verlies van je jeugd en het verdriet daar om, en de moeilijkheid om echte liefde te vinden.
Sinds zijn debuut 15 jaar geleden met Marcel, weten we dat Erwin Mortier in prachtige poëtische zinnen het leven van zijn hoofdpersoon weet te verbeelden en te verbinden met de maatschappelijke gebeurtenissen die in dat leven een belangrijke rol spelen.
Godenslaap was in zijn oeuvre een absoluut hoogtepunt, in De spiegelingen toont Mortier zich wederom een groot schrijver. De homo-erotische passages zijn wel erg expliciet en uitvoerig, maar ze zijn functioneel voor de thematiek van de roman. En in vergelijking met bijvoorbeeld Gerard Reve veel liefdevoller en mooier geschreven. Wel schiet hij hier en daar wat door, in zijn beschrijvingen, met iets te mooie en te lange zinnen, waardoor sommige passages in onduidelijkheid blijven hangen. Dat zij hem vergeven, want er blijft heel veel over om van te genieten.
