Literair Nederland

‘Het gaat weer zomeren’. Aldus constateerde mijn onlangs overleden ome Bep bij het verschijnen van de eerste korte rokjes en foute schoenen in het straatbeeld, gezien vanuit het spionnetje aan het raam van zijn appartement aan de Lauriergracht in Amsterdam. Kortom, het is tijd om de stad de rug toe te keren en vakantieplannen te smeden, wat mij betreft naar gebieden waar de rust en de stilte overheersen en waar het hoogste genot bestaat uit het lezen van een dik boek, gezeten onder een schaduwrijke boom aan de oever van een kabbelend beekje.

De vertaling van De pop beschouwt Karol Lesman als zijn magnus opus. Hij is er meer dan tweeënhalf jaar mee bezig geweest. Het lezen van dit boek heeft Lesman doen besluiten vertaler te worden in plaats van postbode. Inmiddels heeft Lesman meer dan vijftig vertalingen uit het Pools op zijn naam staan en is hij daarvoor bekroond met de Martinus Nijhoff Vertaalprijs. In het juryrapport wordt hij omschreven als een ‘in de huid kruipende vertaler’. Dit alles schept verwachtingen, die zonder meer worden waargemaakt in De pop.

Het verhaal speelt zich af in 1878/1879 en handelt voornamelijk in Warschau. Op een avond in het theater valt het oog van de succesvolle koopman Stas Wokulski op een beeldschone, melancholisch voor zich uitstarende jongedame, Izabela Łeçka. Wokulski is totaal van slag. Voortaan is er een leven vóór de aanblik van juffrouw Izabela en een leven na de aanblik. Hij stelt alles in het werk om haar te veroveren. Haar vader, een verarmde edelman, ruikt geld en Wokulski zijn kans.

Naast een heerlijk adembenemende liefdesgeschiedenis met veel Warschause couleur locale en fijnzinnige humor is De pop ook een ideeënroman waarbij Wokulski staat voor de positivistische ideeën van de Verlichting, maar ook voor het smachten van de Romantiek. Aan de andere kant zien we de opkomst van het Poolse nationalisme en het anti-semitisme. Fascinerend om hierover te lezen in een boek waaroverheen nog niet de schaduw en de doem hangen van ons ‘weten‘ na de Tweede Wereldoorlog.

Soms heb je niet zo’n zin om tijdens de vakantie meteen een lijvig boekwerk ter hand te nemen. De Russische Miniaturenreeks van Van Oorschot bevat een hele serie absolute topverhalen van beperkte omvang met prachtige titels als: Een voetbreed aarde, Melk, Geen markt voor holle vaten en Ik en mijn automobiel. Bij mij stond dit keer Het wereldje van Serjozja van Vera Panova op de rol. Terwijl we steeds meer tot de ontdekking komen dat allerlei opvoedkundige hulpprogramma’s niet of nauwelijks zoden aan de dijk zetten, maar dat voor een goede opvoeding liefdevolle aandacht en verdieping in de belevingswereld van het kind onontbeerlijk is, dan is dit boek een absolute aanrader. Het is een kleinood geschreven in de beste traditie van de Russische literatuur. Het verhaal speelt zich af in de Sovjetunie in de jaren vijftig op de sovchoz De Heldere Oever. Serjozja woont daar met zijn moeder. Zijn vader is in de oorlog overleden. Serjozja’s wereldje bestaat uit zijn directe omgeving met zijn vriendjes en vriendinnetjes. Op een dag verschijnt Korosteljev op het toneel. Zijn moeder is verliefd op hem en hij komt bij hen wonen. Als aan het eind van het verhaal Serjozja ziek is en zijn moeder, in verband met een nieuwe baan, en Korosteljev genoodzaakt zijn te verhuizen naar een ander dorp binnen de sovchoz, dreigt dit voor Serjozja catastrofale gevolgen te hebben. Hoe het afloopt, vertel ik hier niet, maar met de vertaler, Nico Scheepmaker, zeg ik: ‘Ik kreeg tranen in mijn ogen toen ik deze passage las’. Een pure schoonheidsbeleving.

Douanecontrole, waar zie je dat nog in Europa? In Patras (Griekenland) dus, en wel een scherpe controle. Vlak voor onze neus werd een vrachtwagen opengemaakt. Controle met schijnwerpers en honden. Twee jongemannen werden er uitgehaald en geboeid afgevoerd. Ook onze dakkoffer moest open. De tas met boeken werd aandachtig bekeken. Tsja, wie leest er tenslotte nog boeken?

Arc de Triomphe is, naast De nacht in Lissabon, het tweede boek van Remarque dat in de Cossee Centuryreeks wordt uitgegeven. In beide boeken gaat het om een vergelijkbare problematiek, nl. die van de voor de Nazi’s gevluchte enkeling. In Arc de Triomphe staan de belevenissen centraal van Ravic, arts, en sedert de machtsovername van Hitler in 1933 ontsnapt aan de martelkamers van de nazi’s en gevlucht naar Parijs. Daar zit niemand op hem te wachten. Zonder papieren kan hij elk ogenblik worden opgepakt en uitgewezen. Hij komt aan de kost als chirurg in een chique praktijk, waar hij illegaal de rottigste klusjes mag opknappen tegen een fractie van het bedrag dat door zijn superieur wordt geïncasseerd, die bovendien met de eer gaat strijken. Het hotel waarin hij bivakkeert, is een doorgangshuis voor illegalen. Altijd op de vlucht. Dat is het thema van het boek. Op de vlucht voor de autoriteiten en voor zijn verleden – Ravic is niet zijn eigen naam, maar slechts één van de vele schuilnamen –, maar ook op de vlucht voor zijn gevoelens, voor zichzelf. Hij kan zich niet binden aan mensen. Daarvoor is zijn bestaan veel te onzeker. Voor de liefde is er geen ruimte en als er iemand op hem verliefd wordt, moet hij dit afkappen. Dit prachtige, psychologische en filosofische boek moet met aandacht gelezen worden. Gezien de huidige problemen rondom vluchtelingen en integratie is dit boek uiterst actueel en beslist een aanrader.