Vriendschap en liefde hebben veel met elkaar gemeen en daar zijn al veel verhalen over geschreven. Een liefdesrelatie of een vriendschap veronderstelt wederkerigheid. Dat is, hoe fijn het ook in het echte leven is, niet altijd interessant in de literatuur. Relaties waarin het evenwicht om wat voor reden dan ook verstoord raakt, komen hard aan en zijn de moeite waard om geënsceneerd te worden. Dat is precies wat Eric Schneider, die een gevestigde naam als acteur, toneelschrijver en regisseur heeft, doet in de dubbelnovelle Een relaas van vriendschap en liefde. In 2013 debuteerde hij met Een tropische herinnering, gesitueerd in zijn geboorteland Nederlands-Indië. Nu is het decor het naoorlogse Nederland.
Drama’s achter de duinen
De ‘twee heel bijzondere drama’s achter de duinen van Scheveningen’ zijn Eric Schneider naar eigen zeggen ‘tot op de dag van vandaag bijgebleven’. Waren het ‘faits divers’, waar hij ooit over gehoord, gelezen heeft? In ieder geval heeft hij ze opgetekend als grote menselijke drama’s in een klein leven.
In de eerste novelle, ‘Het relaas van een liefde’, dat zich afspeelt in het streng gelovige milieu van de Bible Belt in Zuid-Holland, worstelt de jonge vrouw Theo met de onbarmhartige God van haar vader, de dominee. Daardoor plaatst zij zichzelf buiten de gemeenschap, met een hartverscheurende eenzaamheid tot gevolg. Door zijn chronische bronchitis is Job, zoon van collega-dominee van Theo’s vader, eveneens een buitenstaander. Deze twee eenzame zielen vinden elkaar en zijn een tijdlang samen sterk en zelfs even gelukkig. Totdat ze door de schuldvraag, of toch door de wrekende God, ingehaald worden. Job eindigt verlamd en verslagen, Theo ziet uiteindelijk in dat ‘er aan iedere eenzaamheid grenzen zijn’. Dit waren ooit de woorden van haar moeder, de enige liefhebbende persoon in de steile gemeenschap, beheerst door zondebesef en straf. ‘Onbaatzuchtig, zonder handreiking en in stilte’ jezelf wegcijferen houdt ooit op, al kost het je vrijheid – dat is de les die Theo leert. Een diep verdrietig en beklemmend verhaal.
In de tweede novelle, ‘Het relaas van een vriendschap’ zien twee voormalige vrienden, elkaar na twintig jaar weer terug. Terwijl Rüdinger een succesvolle carrière en een gelukkig persoonlijk leven heeft opgebouwd in Canada, is Ben in het door hem zorgvuldig gerestaureerde decor van zijn ouderlijk huis gebleven, met zijn twintig jaar oude herinneringen aan de intense vriendschap. Ze werden ooit boezemvrienden omdat ze buurjongens waren. Ondanks, of juist dankzij grote tegenstellingen – Rüdinger van half-Duitse komaf met een grootmoeder met nazi-sympathieën, en Ben uit een steenrijke joodse juweliersfamilie in Den Haag. De energie die Rudi na de oorlog kon investeren in een nieuw begin, heeft Ben, getraumatiseerd en eenzaam, besteed aan het koesteren van een verloren gegane harmonie. Als ‘slaaf van een verleden’ blijft hij in het schimmenrijk, terwijl zijn vriend heeft mogen leven.
Toneeltekst versus literaire teksten
De toneel- en filmwereld heeft het schrijverschap van Eric Schneider sterk beïnvloed. Zijn blik en schrijven zijn filmisch. Dat levert mooie beelden op, zoals de scène waarin Job en Theo elkaar stiekem op het balkon van het ouderlijk huis in Rotterdam ontmoeten met als decor het bombardement van mei 1940.
‘Er dreigde weer een bommenwerper aan te vliegen. Ze wilde naar binnen vluchten, maar hij hield haar vast, drukte haar tegen de muur met zijn handen op haar oren, terwijl de immense schaduw over hen heen schoof.’
Verteltechnieken die effectief zijn in een toneelstuk of film, werken niet altijd in op papier. Zo kun je met flashbacks of flashforwards in de film sprongen maken in tijd en plaats zonder dat de kijker noodzakelijkerwijs de verhaallijn kwijt raakt. Deze strategie is moeilijker toe te passen in een boek. Met name in het eerste relaas valt het voor de lezer niet mee om de chronologie te reconstrueren en niet gedesoriënteerd te raken. In het tweede relaas zijn er veel toneeldialogen. Op toneel, dat het doorgaans zonder een alwetende verteller doet, zijn het de acteurs, met elkaar pratend, die de informatie aan de toeschouwer verstrekken. Op papier daarentegen doet dit bij vlagen ronduit gekunsteld aan.
Decor als fundament voor verhaal
‘Ik beschouw decorontwerpers eigenlijk als de echte regisseurs’ zei Schneider in een interview in het NRC. Het decor is inderdaad het fundament waarop de beide vertellingen rusten. In beide verhalen zijn het aan elkaar grenzende herenhuizen die via een geheime doorgang op zolder met elkaar verbonden zijn. Voor Theo en Job dient het als vluchtroute naar elkaar toe, weg van de verstikkende familie, voor Rudi en Ben als speelplek waar de vriendschap groeide. Later werd het voor Ben een onderduikplek waar hij als enige van zijn gezin de oorlog overleefde. Herinneringen daaraan koestert hij, ‘Herinnering is voor mij zoiets als een film die je even stopzet, herstelt waar nodig, of vernietigt als hij onbelangrijk is’. Het herenhuis is voor hem ook letterlijk een decor waarin de tijd van vlak voor de oorlog lijkt te zijn stilgezet en zo weer tot leven gewekt kan worden, als het treintje in de jongenskamer dat door het aangaan van het licht het station uitrijdt.
In deze setting vindt dan ook de voor zijn vriend Rudi zorgvuldig geënsceneerde terugkeer naar vroeger plaats. Een poging die op een teleurstelling uitloopt. Voor Theo wordt ‘het grote houten huis aan het einde van de Dorpstraat,’ waar ze met Job na de bruiloft is gaan wonen, de stormachtige locatie waar ze tot het inzicht komt dat verbinding de eenzaamheid niet per sé buitensluit.
Deze en andere interessante tegenstellingen als schuld en vergeving, goed en kwaad, clementie en strengheid, geven de lezer alle stof tot nadenken, maar voor een volledig inlevingsvermogen zal een bescheidener mise-en-scène beter uitpakken.
