De Palestijnse auteur en psycholoog Mahmoud Jouda schreef Een tuin voor verloren benen vóór de terreuraanslag in oktober 2023, die de achtergrond van de roman achteraf nog dieper rood kleurde dan hij al was en het toenmalige decor uiteindelijk veranderde in één grote ruïne. Die lugubere anachronie maakt de thematiek van Een tuin voor verloren benen niet minder schrijnend.
In 2018 en 2019 verzamelden duizenden bewoners van Gaza zich elke vrijdag bij het hek dat de grens met Israël markeerde. Het protest kreeg al gauw de naam ‘De Mars van de Terugkeer’ – naar de plekken vanwaar de Palestijnen rond 1948 waren weggejaagd. In het begin had de wekelijks manifestatie nog iets gemoedelijks. Maar toen de stemming grimmiger werd en er stenen over het hek werden gegooid, schoten de grenswachten met scherp, op de knieën van de betogers. De door dumdumkogels verwoeste benen moesten meestal worden geamputeerd. Niet zelden stierven de slachtoffers aan complicaties.
Chroniqueur
De ik-figuur in Een tuin voor verloren benen neemt zelf niet actief deel aan de demonstraties, hij fungeert uitsluitend als chroniqueur. Hij tekent de verhalen van de slachtoffers op en probeert op die manier zijn bijdrage aan de strijd te leveren. In die zin is het hoofdthema van de roman niet zozeer het lot van de Gazaanse bevolking, maar de rol van de schrijver daarin, of – meer in het algemeen – de rol van schrijvers in tijden van onderdrukking, oorlog en genocide. Het liefst wil de ik-figuur ‘ontsnappen aan de verhalen over de demonstraties’, die ‘de stad in een gewonde plek’ hadden veranderd. Maar omdat hij door iedereen als een begenadigd schrijver wordt beschouwd (‘Ze bewonderde mijn schrijfstijl, zei ze. Dat was geen verrassing, want ik kreeg veel van dat soort berichten’) ziet hij in dat hij zich niet afzijdig kan houden: ‘iets in mij dreef me ertoe naar de verhalen van deze mensen te luisteren’.
Die verhalen liegen er niet om. Vaders die hun veelbelovende zonen zien wegkwijnen in een rolstoel. Een moeder die het been van haar kind ‘volledig’ ziet wegrotten, ‘overwoekerd door gangreen’. Een nichtje dat zwaar gewond clandestien over de grens moet worden gesmokkeld voor een hopelijk levensreddende operatie. Een zwaar gewonde strijder die koste wat kost de begrafenis van zijn gesneuvelde kameraad wil bijwonen. Er komt geen eind aan de verschrikkingen.
Dat laatste maakt Een tuin voor verloren benen gaandeweg wat moeilijk te verteren. Hoe intens en indringend de verhalen ook zijn opgetekend, hoe goed het ook is dat het inferno in de openluchtgevangenis die Gaza heet tot in detail wordt beschreven, met alle passie en empathie die eigen is aan echte literatuur, na het zoveelste kapotgeschoten been weet je het als lezer wel – hoe cru het ook klinkt. Daar komt bij dat de vertellingen qua vertelinstantie soms lastig te volgen zijn. De ik-figuur ontmoet iemand die hem vertelt over een verhaal dat weer iemand anders diegene verteld heeft, en dat verhaal wordt weergegeven in de directe rede, waardoor het op een bepaald moment volstrekt onhelder is wie er nu eigenlijk het woord voert.
De ‘tuin voor verloren benen’ in de titel van het boek is een verzinsel van de ik-figuur dat voortkomt uit een terugkerende droom, waarin Hassan, de beste vriend van de ik-figuur (en min of meer zijn muze) vertelt dat hij in de nabijheid van het afscheidingshek een soort erebegraafplaats voor geamputeerde benen heeft aangelegd, die gaandeweg opbloeit tot een tuin van hoop en bezieling. Ook in die dromen komen zeer gedetailleerd vertolkte verhalen vol afgeschoten ledematen voor, alsof de dagelijkse werkelijkheid niet gruwelijk genoeg is.
Initiatief
Dit neemt niet weg dat het initiatief van Uitgeverij Jurgen Maas en vertaalster Djûke Poppinga om meer aandacht te besteden aan literatuur uit Gaza de komende vijf jaar telkens ten minste één Palestijnse roman te publiceren, zeer te prijzen valt. Het wrange lot van de machteloze, gegeselde bevolking van Gaza kan niet vaak en indringend genoeg beschreven worden. Dat kan het beste van binnenuit, wat het des te navranter maakt dat Mahmoud Jouda zich in maart 2024 gedwongen zag met zijn familie naar Egypte te vluchten. De ziekenhuizen waarin de verloren benen werden geamputeerd, zijn intussen zelf kapotgeschoten.
