Literair Nederland

Op 17 november overleed Doris Lessing op 94-jarige leeftijd. Lessing was één van de belangrijkste naoorlogse Britse schrijvers, geboren in het koloniale deel van Perzië (Iran) en opgegroeid in Zuid-Rhodesie (Zimbabwe). Een vrouw die, volgens haar uitgever Nicholas Pearson van Harper Collins, zelfs op hoge leeftijd ‘nieuwsgierig en geïnspireerd bleef en intellectueel onrustig’ was. Haar laatste roman Alfred en Emily, over haar ouders, verscheen in 2008.

‘Mensen die geen literatuur lezen blijven onwetenden’, is een uitspraak van Lessing. Zij heeft als geen ander deze stelling gestalte gegeven. Op dertienjarige leeftijd liep ze weg van de meisjesschool waarna haar moeder haar thuis hield. Het was sowieso voor meisjes in de Brits koloniale tijd in Afrika geen gewoonte ze te laten doorleren. In haar jeugd onderwees zij dan ook zichzelf door de boeken te lezen die haar moeder uit Londen liet komen. Haar ‘pararell education’ haalde ze uit boeken van, Dickens, Scott, Stevenson, Kipling en later Stendhal, Tolstoj en Dostojevski. Toen ze op vijftienjarige leeftijd onder het gezag van haar moeder uit wilde, ging ze werken als kindermeisje. Haar werkgever gaf haar politieke en sociologische werken te lezen. Ze schreef toen al verhalen waarvan er twee werden gepubliceerd in Zuid-Afrikaans tijdschriften.

Naast haar succesvolle debuut The Grass is Singing (1950), over de vrouw van een blanke boer die een relatie krijgt met een Afrikaanse bediende is The Golden Notebook (1962), haar bekendste boek. Waarin ze schreef over de positie en passies van de vrouw, een onderwerp dat haar zeer aan het hart lag, evenals rassenkwesties en gelijke rechten. Haar meest autobiografische werk is het vijfluik Children of Violence (1952-69), waarin haar alterego Martha Quest,  jong trouwt maar het huwelijksleven al gauw afwijst waarna ze zich engageert als marxiste. Ze schreef over dat wat haar in het leven bezighield. Haar beste werk vond ze zelf de science fictie-serie Canopus in Argus (1979-1983). In deze vijf boeken beschrijft ze de verschillende stadia van ontwikkeling van een aantal samenlevingen. Deze boeken, vaak omschreven als science fictionromans, behandelen een paar urgente levensproblemen als het doel van het leven, oorlog, vijandbeeld, man-vrouwrelaties, bewustzijn en God. In totaal schreef zij meer dan vijftig romans, verhalen, essays en dichtbundels.

In 1937 ging ze naar Salisbury waar ze op haar negentiende trouwde en twee kinderen kreeg. Maar het huwelijkse leven benauwde haar en op 24 jarige leeftijd verliet ze haar man  en kinderen. Haar tweede man, Gottfried Lessing, ontmoette ze bij een communistische boekenclub. Ook dat huwelijk, waaruit een zoon voortkwam, werd na vier jaar ontbonden. Met haar jongste kind en het manuscript van The Gras is Singing vertrekt ze in 1949 naar Londen. Datzelfde jaar wordt haar debuutroman gepubliceerd. Vanaf dat moment kan Lessing leven van haar pen.
Politiek gezien was ze zoekende. Ze was een tijdje lid van de Britse Communistische Partij maar keerde die weer de rug toe na de inval van het Sovjetleger in Hongarije in 1956. Na het lezen van The Sufis, en een ontmoeting met de schrijver, Idries Shan laat ze zich haar verdere leven leiden door het Soefisme.

Lessing’s werk werd vele malen bekroond en in 2007 ontving ze de meest begeerde onder alle literaire prijzen, de Nobelprijs voor de Literatuur. Ze had dit zelf allerminst verwacht omdat in haar vroege schrijversbestaan (1960) de jury van de Nobelprijs had laten weten dat ze niet goed genoeg schreef om in aanmerking te komen. Ondertussen was er bijna vijftig jaar gepasseerd en besloot de jury dat Lessing een ‘heldendichteres van de vrouwelijke ervaring’ was, ‘die met scepsis, vuur en visionaire kracht een verdeelde beschaving heeft bestudeerd’. Haar verbazing was er niet minder om:  ‘So now they’ve decided they’re going to give it to me. So why? I mean, why do they like me any better now than they did then?’. In de periode daarna noemde ze het winnen van de Nobelprijs een ramp omdat ze niet meer aan schrijven toekwam door de hausse aan publiciteit die over haar heen kwam. Ze is gestorven in haar huis in Londen, drie weken na het overlijden van haar jongste zoon Peter, die ze jarenlang verzorgd heeft.