Wanneer een absolute liefde je dwingt om je grootste geheim aan diegene te verklappen, dan kan dat achteraf grote gevolgen met zich meedragen. Hierover kan Domenico Starnone (1943) meepraten. Hij heeft er namelijk het speerpunt van zijn roman Geheimen (Confidenza) van gemaakt. Het meervoud in de titel is geen toeval, want het plot draait eigenlijk om twee geheimen die worden uitgewisseld. Pietro Valla laat zich verleiden door de eis van zijn ex-vriendin Teresa om het zijne op te biechten, indien zij het hare ook aan hem meedeelt. Een paar dagen later gaan ze uit elkaar. Sindsdien vormen hun gedeelde geheimen hun enige en allesoverheersende band.
De angsten van Pietro
Die band zal Pietro blijven achtervolgen en kopzorgen bezorgen tijdens zijn lessen, zijn lezingen en zijn buitenechtelijke avontuurtjes. Als professor aan het lyceum is hij namelijk niet te beschroomd om zijn leerlingen mee uit eten te nemen en zijn tong speels langs hun handpalm te laten glijden. Zijn avances werpen hun vruchten af. Net als Teresa is zijn volgende vlam, Nadia, ook een leerling van hem. Ze trouwen bijna onmiddellijk en voor je het weet, vormen ze een heus gezinnetje met een driekoppige kroost. De charmes van Pietro hebben niet enkel effect op de hartslag van tienermeisjes. Na de publicatie van twee boeken over onderwijskwesties zal hij door heel Italië lezingen geven. Ook tijdens die presentaties hangt het publiek aan zijn ‘beheerste lippen’ en Pietro slaagt er zelfs in om intellectuele dwarsliggers als Franchino te overtuigen. De twee heren zullen naderhand per brief intensief met elkaar ideeën blijven uitwisselen. Die illusie van de intellectuele posterboy laat Starnone echter nooit ingang vinden bij de lezer, die Pietro’s façade direct doorziet.
In het eerste van de drie delen krijgen we immers Pietro’s gedachten voorgeschoteld, die vaker wel dan niet beheerst worden door twijfels en angsten. Gauw blijkt dat die kwellingen niet enkel voortkomen uit de onzekerheid over Teresa’s onvoorwaardelijke discretie. In de achterkamers van zijn geheugen sluimeren andere zaken, zoals jeugdtrauma’s in verband met zijn vader en een droom die hem een blijvende vrees voor open ramen en vensterbanken heeft bezorgd. De angst dat de ‘twistzieke’ Teresa zijn geheim zal onthullen, veroorzaakt dus niet zozeer nieuwe problemen, als wel dat ze reeds bestaande wonden openrijt. Starnone laat zien hoe krampachtig Pietro probeert om toch zo goed mogelijk zijn rol als vader te vervullen aan de zijde van Nadia. Zij gaat gebukt onder de druk om zowel een goede moeder als een gerespecteerd academica te worden. Dat resulteert in hevige stemmingswisselingen, een toenemende afgunst voor Pietro’s populariteit en argwaan tegenover diens pogingen om terug contact met Teresa te zoeken. Bij de bevalling van hun derde kind vermoedt Pietro dat het tentoonspreiden van haar pijn ‘slechts een toneelstukje van haar lichaam was om mij erop te wijzen hoe onverdraaglijk het voor haar zou zijn als ik naar de hyperintelligente praatjes van Teresa zou gaan luisteren.’
Het psychologisch vernuft van Starnone is op zijn best wanneer de focus niet zozeer ligt op de inhoud van de angsten, als wel op het effect dat die uitoefenen op Pietro’s dagelijkse leventje. Langzaam creëren zijn twijfels een complexe dynamiek van verlangens, die zijn routines verstoort. Zo blokkeert Pietro wanneer vrouwen met hem naar bed willen. Er ontstaat een groter wordende kloof tussen zijn gevoel dat hij nergens meer grip op heeft en het beeld van de succesvolle en charmante intellectueel dat de buitenwereld van hem ophangt. De angst blijft dat Teresa alles zou verpesten, zoals ‘je ziet gebeuren bij figuren die in stoepkrijt op het trottoir zijn getekend wanneer het regent en de voorbijgangers met hun schoenen kleuren, water en vuil door elkaar mengen.’
Passe-partout roman
Omdat de psychologische inzichten door losstaande zaken worden opgedaan, boet de roman aan scherpte in. Ze fungeren slechts als franje bij het plot. Dat gebrek aan noodzakelijkheid is een gemis. Bij maatschappelijk gevoelige onderwerpen verwacht je als lezer een navenante urgentie. In Italië is het boek in 2019 verschenen. Het lijkt dus weinig waarschijnlijk dat Starnone tijdens het schrijven geen weet had van de #metoo-beweging. In de roman tast professor Pietro herhaaldelijk de lichamelijke integriteit van zijn studentes aan. Anderzijds ondervindt Nadia zelf hoe seksistisch het er in de academische wereld aan toe kan gaan. Het is best begrijpelijk dat een schrijver zich niet geroepen voelt om als intellectuele zedenpolitie op te treden. Toch is het jammer dat Nadia Pietro niet confronteert met zijn eigen hypocrisie, wanneer hij haar promotor uitmaakt voor ‘ouwe smeerlap’. Het onderwerp van Pietro’s boeken stipt eveneens maatschappelijk controverses aan. Ze handelen over hoe het Italiaanse onderwijssysteem ongelijkheden in stand houdt. Wederom laat Starnone het na om dit verder uit te diepen of te verbinden met de hiërarchische spreidstand tussen leraar en leerling. Dat laatste zou een interessant bruggetje naar Pietro’s affaires met zijn studentes kunnen hebben opgeleverd. Als hij zulke zaken al zou suggereren, dan doet hij het uiterst subtiel en haast onmerkbaar.
Ook het feit dat zowel zijn dochter Emma als Teresa in de twee andere delen van de roman aan het woord komen, biedt weinig meerwaarde. In zijn geheel oogt het boek te veel als een passe-partout roman. Het verhaal had zich overal kunnen afspelen. Bij momenten verliezen de psychologische karakteriseringen daardoor hun specifieke waarde en vervallen ze tot algemeenheden. In het begin van de roman stelt Pietro: ‘voor zover ik me kon herinneren was ik nooit blij geweest met mezelf’. Wanneer een auteur bij zo’n uitspraken de verankering van het personage in zijn leefwereld onvoldoende uitwerkt, dan loopt Pietro het risico om de zoveelste ongelukkige man in de geschiedenis van de literatuur te worden.
Voor wie tevreden is met toch een aanzienlijk aantal observaties, die wel een universele waarde bezitten en benieuwd is naar welke impact geheimen en angsten hebben op iemands leven kan dit boek zeker in de smaak vallen. Wie echter een interessante wisselwerking tussen de samenleving en het individu verwacht, zal meer zijn heug vinden bij pakweg Madame Bovary van Flaubert of Anna van Kosztolanyi. En wie deze hele bespreking enkel heeft gelezen om de aard van Pietro’s geheim te ontdekken, wacht een teleurstelling. In tegenstelling tot Pietro respecteert de recensent van dienst wel strikt de ethische code van zijn vakgebied en blijft de ontknoping van het plot geheim.
