De Oostenrijkse kinderpsychiater Paulus Hochgatterer bevindt zich als arts-schrijver in het goede gezelschap van onder meer Anton Tsjechov, Simon Vestdijk en Pío Baroja. In Nederland kreeg hij enige bekendheid met het boek De dag dat mijn grootvader een held werd. Daarnaast schreef hij in een tijdspanne van bijna 15 jaar een drietal romans waarin een vast duo figureert, Kovacs en Horn, respectievelijk rechercheur en psychiater van beroep. De zwarte klok is de tweede uit de reeks en kan overigens ook prima op zichzelf worden gelezen.
Een seriemishandelaar
Hochgatterer (1961) lijkt met name door Duitse critici ruimhartig lof te worden toegezwaaid. Mogelijk speelt mee dat de Duitstalige literatuur aan relevantie heeft ingeboet na het wegvallen van de oorlogsgeneratie. Met bijvoorbeeld Judith Schalansky en Juli Zeh weet de jongere lichting schrijvers het gat nog niet te vullen dat Lenz en Grass en eerder al Böll en Frisch hebben nagelaten. Ook Hochgatterer slaagt daar niet in. De zwarte klok (vertaling door Gerrit Bussink van Das Matratzenhaus, 2010) boort nergens een niveau aan dat voorbij de oppervlakte van de tekst ligt. Het is een roman met veel personages, meerdere verhaallijntjes en aan het einde wordt alles aan elkaar geknoopt, een beproefd maar nogal bloedeloos concept.
Kovacs ziet zich als rechercheur geconfronteerd met een mysterieuze serie mishandelingen van kinderen. Dat wil zeggen, de kinderen vertellen dat ze geslagen werden door ‘een zwarte klok’, veel meer laten ze niet los. Horn ondertussen heeft naast zijn werk in een psychiatrische kliniek diverse gezinsbeslommeringen aan het hoofd. Beide heren zijn archetypes: de mismoedige Kovacs, die zich aan niemand veel gelegen laat liggen, lijkt weggelopen uit een Scandinavische politieroman en Horn kan als cynische psychiater zijn eigen zoon niet uitstaan, dat sprankelt evenmin van originaliteit. Naast dit tweetal zijn er trouwens nog meer personages van belang, want De zwarte klok bevat ook hoofdstukken waarin een lerares en een jong pubermeisje worden gevolgd. Vier verschillende invalshoeken dus en vanuit alle vier komt een zwik namen en figuranten voorbij, vaak met een korte beschrijving van enkele (uiterlijke) kenmerken. Interessant is dat nauwelijks omdat niemand van hen reliëf krijgt. Hochgatterer plakt het allemaal aan elkaar met veel dialogen, zonder dat hij stilistisch iets bijzonders weet te brengen.
Oppervlakkig vertelprocedé
Het mysterie van De zwarte klok (of eigenlijk van Het matrassenhuis, de originele titel is niet overgenomen in de Nederlandse uitgave) heeft alles te maken met kinderporno van het ergste soort. Hochgatterer beschrijft dit nergens heel expliciet maar hij blijft er ook niet van weg. Verstoorde of op z’n minst gemankeerde relaties zijn in dit boek alomtegenwoordig. Het lijkt er daarbij soms meer op dat de auteur zijn territorium afbakent dan dat de beschreven problematiek inzichtelijk wordt gemaakt vanuit het romankader. De zwarte klok schetst geen optimistisch mensbeeld, zoveel mag duidelijk zijn. Wellicht staat de zichzelf geen illusies makende Raffael Horn niet ver af van Paulus Hochgatterer.
De kurk waarop de leeservaring drijft moet de structuur van de roman zijn, enerzijds doordat de verschillende gezichtspunten op elk hun eigen wijze het mishandelmysterie geleidelijk onthullen, anderzijds omdat het bevredigend is om toe te werken naar het verband tussen de vertellijnen. Dit is hier echter niet meer dan een procedé. De manier waarop Hochgatterer deze schrijftechniek gebruikt, leidt er vooral toe dat het verhaal constant over de oppervlakte blijft scheren en nooit de diepte in gaat. Weinigen zullen zich een dag na het omslaan van de laatste pagina’s nog de namen herinneren van Kovacs’ dochter of de zoon van Horn, die beiden toch geen onbelangrijke rol spelen. Het beeld dat wordt opgeroepen in de suggestieve passages over seksueel kindermisbruik blijft waarschijnlijk langer hangen, maar dan als tekstuele oorwurm. Op z’n best kan ‘Kovacs & Horn 2’ een makkelijk leesbaar tussendoortje worden genoemd. Daarmee hoeft op zichzelf niks mis te zijn, ware het niet dat de zware thematiek van dit boek ieder luchthartig vermaak in de weg staat.
