De nieuwe roman van schrijver en beeldend kunstenaar Nelleke Zandwijk (1961) heet De zomer van de onwaarheden. Zandwijk debuteerde succesvol in 2001 met haar roman De dag van de jas. Haar werk kenmerkt zich door absurdisme en (zwarte) humor. Haar vijfde roman bestaat uit twee delen. Het eerste deel heet ‘Het dorp’ en speelt zich af in de Achterhoek. Deel twee heet ‘De stad’ en speelt zich af in Amsterdam. Het motto, ontleend aan een column van Ellen Deckwitz zet direct de toon van het boek: ‘Je moet het geluk dat je hebt ook gewoon een beetje leren verdragen, anders ga je er echt helemaal kapot aan.’
Het boek is geschreven in een ik-perspectief, vanuit een naamloze tiener die opgroeit in een dorpje in het oosten van het land, in een wijk die de Witte Stad wordt genoemd. Ze heeft een tweelingzus, een zwijgzame vader en een wat hysterische moeder. Het gezin is niet welgesteld, maar desalniettemin zijn ze lid van de tennisclub. Wat direct opvalt aan de stijl zijn de regellange opsommingen die enerzijds heel grappig zijn, maar er anderzijds voor zorgen dat de vaart uit het verhaal gaat:
‘Omdat mijn vader de koning van het zwijgen was, behalve als het om tweedehandsnaaimachines ging, palissanderhout, 8 millimeterfilm, fotografie, oude camera’s, de reparatie van fietsen, zijn dochters zelf hun banden laten plakken vanaf hun tiende jaar, ze leren zwemmen op hun vierde, groene beits, Belgisch carbolineum, De schaduw grijpt in van Havank, zwagers aftroeven met kennis over houtsoorten, verlijmingen en zwaluwstaarten, vuurtjes stoken, zijn midwinterhoorn, mensen die naar knoflook ruiken, mensen die zeggen dat roken slecht voor je hart is antwoorden dat hij niet over zijn hart rookte, ‘dag Paulus’ zeggen tegen een buurman die op Paulus de boskabouter leek, een wokkel in iemands kruis gooien als er een bijtende hond in de buurt was en dat mdf zijn werkende leven had verwoest (je kon mijn moeder niet overal van beschuldigen), konden we van zijn kant niets te weten komen over de kwestie.’
Vakantie
Het gezin waarin het meisje opgroeit is verre van harmonieus. Het huwelijk van haar ouders is wankel en de relatie met haar zus gaat niet diep. Op een gegeven moment weigert haar moeder om met het gezin mee te gaan op de jaarlijkse kampeervakantie. Daar wordt door vader (uiteraard) niet over gepraat met zijn dochters. Na twee weken krijgt moeder spijt en verschijnt ze alsnog op de camping. Tijdens de vakantie beschuldigen de ouders elkaar over en weer van een aantal zaken. Moeder beschuldigt vader er bijvoorbeeld van dat hij homo zou zijn, en de ik-figuur maakt tijdens de vakantie iets vervelends mee. Het eerste deel eindigt ermee dat ze concludeert dat ze een vriendin nodig heeft, omdat ze in het gezin waar ze bijhoort, geen aansluiting vindt.
Melle versus Escher
In het tweede (en verreweg het grootste) deel lopen de zussen elkaar na een gat van tien jaar weer tegen het lijf in een theater in Amsterdam. De zus is regisseur geworden, de ik-persoon gaat de kostuums voor haar voorstelling ontwerpen. Daarnaast heeft ze een bijbaantje bij V&D om in haar levensonderhoud te kunnen voorzien. Ondanks het feit dat de zussen allebei de provincie zijn ontvlucht en een creatief beroep hebben gekozen, lijken ze nog steeds weinig op elkaar. De zus houdt van de strakke lijnen en de zich herhalende patronen van Escher, de ik-persoon van de surrealistische werken van Melle. De zus heeft een relatie, de ik-persoon doet hard haar best om enige vastigheid voor zichzelf te creëren, maar ze gedijt het beste wanneer ze meelift met het leven van anderen. Net zoals haar werk in het theater zich in de ‘achterwereld’ afspeelt, zo leidt ze ook haar leven, in de marge van dat van anderen.
Anekdotisch
Van de verhaallijn moet De zomer van de onwaarheden het niet hebben. Enerzijds lijkt er op het eerste gezicht sprake te zijn van een min of meer rechttoe rechtaan versie van een coming of age verhaal, maar eigenlijk weet je te weinig van de hoofdpersoon om haar ontwikkeling naar volwassenheid echt te kunnen volgen en duiden. Wat dan overblijft is vrij dun: een meisje en haar zusje hebben het thuis niet naar hun zin en ontvluchten hun dorp in de provincie om hun geluk te zoeken in de grote stad. Dat het daar evenmin voor het oprapen blijkt te liggen, is dan wel weer fijn.
De personages in het boek zijn allemaal redelijk vlak en verhouden zich nauwelijks tot elkaar. Iedereen leidt zijn of haar eigen leven en wanneer ze bij elkaar zijn gaat het vooral over het eten. Pas aan het eind van het boek komt de hoofdpersoon tot een soort zelfinzicht: ‘Het leek wel of ik de hele tijd maar wat verzon. Alsof ik mijn leven bij elkaar fantaseerde. […] Alsof ik niet echt bestond, alsof niets echt was, behalve dit groteske hier en nu bij V&D.’ Verder hangt het boek hoofdzakelijk aan elkaar van anekdotes, zijweggetjes, hilarische opsommingen en humoristische observaties. Is dat erg? Nee. De zomer van de onwaarheden graaft niet heel diep, maar is vaak wel op een originele manier vermakelijk en dat is ook wat waard.
