Journalist en schrijver Christophe Boltanski komt uit een in Frankrijk bekende intellectuele familie. Grootvader Etienne was arts, oom Christian is beeldend kunstenaar, vader Luc is socioloog. Het is ook een excentrieke familie, zoals bleek uit Boltanski’s romandebuut De Schuilplaats (bekroond met de Prix Femina). Daarin beschrijft hij hoe zijn Joods-Russische grootvader in hun statige herenhuis aan de rue de Grenelle in Parijs de oorlog overleefde door er niet te zijn. Ook in De Voyeur gaat het over een excentriek familielid, Christophe’s moeder.
Toen zijn moeder op hoge leeftijd overleed had zij haar leefruimte beperkt tot een matras in de woonkamer. Zij lag er de hele dag en nacht op, nauwelijks slapend, en rookte aan één stuk door sigaartjes. Haar hond uitlaten deed ze niet meer, hij mocht zijn behoeften in de aangrenzende kamer doen. Na haar overlijden maken Christophe en zijn zus het met van alles volgestouwde huis leeg. ‘Zoals je een fles leegklokt, in één keer, in een soort staat van dronkenschap, met de haast en bruutheid van mensen die een misdrijf begaan, ontruimden we haar appartement. Zonder iets uit te zoeken, zonder te kijken zelfs, leegden we haar kasten, haar laden, haar piepkleine washok.’
Schrijftalent van moeder
Alles gaat ongezien weg, op een paar mapjes na waarin hij aanzetten aantreft voor detective-verhalen, een genre waar ze dol op was. Eén daarvan gaat over een naamloos persoon die zich bezighoudt met het bespioneren van bewoners van een woontoren aan de overkant. Ook dit verhaal komt niet verder dan een begin, maar toont wel haar schrijftalent, ‘Geen uitweidingen of losse opmerkingen, geen eindeloze beschrijvingen, geen tussenzinnen, herhalingen of nutteloze spitsvondigheden. Geen lange reeksen bijzinnen naar korte, pregnante en goed lopende zinnen.’
Het vinden van haar schrijfprobeersels zet Christophe aan tot het willen uitzoeken wat voor persoon zijn moeder, van wie hij weinig liefde heeft ontvangen, was. Tijdens zijn jeugd heeft hij haar enkel meegemaakt als succesvol manager in de Franse media-wereld, met veel jonge minnaars. Wie was ze in haar jeugd, waarom had ze zich op latere leeftijd steeds meer teruggetrokken en waardoor was ze zo paranoïde geworden dat ze de ramen van haar woning met dekens afdekte? Speurend naar haar tijd als studente komt hij op het spoor van een verzetsbeweging van jonge intellectuelen die in het begin van de jaren zestig de FLR (Front de Liberation Nationale) steunden, de bevrijdingsbeweging van de Franse kolonie Algerije. Zou zijn moeder daar aan hebben meegedaan?
Periode van de Algerijnse opstand
Boltanski beschrijft als een romancier het spannende leven dat zijn moeder in haar studententijd wellicht heeft beleefd en wisselt dat af met een journalistiek verslag van zijn zoektocht naar degenen die dat zouden kunnen bevestigen. Dat journalistieke onderzoek levert uiteindelijk geen concreet resultaat op, maar Boltanski heeft de lezer intussen wel meegenomen naar een tijd in de Franse politiek die in Nederland weinig bekendheid heeft gekregen: de periode van de Algerijnse opstand die veel mensenlevens eiste, ook in Frankrijk.
De afwisseling tussen roman en onderzoeksreportage is zichtbaar in het gebruik van respectievelijk tegenwoordige en verleden tijd, maar vergt wel oplettendheid van de lezer. Enigszins verwarrend is ook de Nederlandse titel De voyeur. Dat heeft in het Nederlands een erotische connotatie. Weliswaar gaat één van de fragmenten in de nimmer afgemaakte verhalen die zijn moeder achterliet over iemand die een woontoren bespiedt. Maar wat haar in de visie van haar zoon vooral bezig hield was de vrees bespied te worden vanwege haar politieke verleden en contacten met de FLR. Ze verdacht hiervan vooral haar buurman Talus Taylor, de tekenaar van Barbapapa, en huurde zelfs een detective in om dat te bewijzen. De oorspronkelijke titel van het boek is Le Quetteur en dat betekent eerder iemand die op de uitkijk staat, een waker, dan een voyeur.
Ondanks de misleidende titel is De voyeur een interessant boek over een in Nederland weinig bekende periode uit de Franse geschiedenis. Een periode waarin links georiënteerde Franse studenten, waartoe de moeder behoorde, hand- en spandiensten verleenden aan de geheime organisatie FLR.
Boltanski’s moeder blijft ondanks zijn zoektocht grotendeels een raadsel, maar gezien haar behoefte aan afzondering is dat vermoedelijk ook precies wat ze wilde.
