De Zuid-Amerikaanse militaire dictaturen uit de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw zijn vaker onderwerp van romans en films. Op zich niets nieuws. In De afstand die ons scheidt krijgt de lezer wel een nieuwe inkijk op deze staatsvorm. Renato Cisneros is dichter, schrijver, radio- en televisiepresentator in Peru, maar vooral ook zoon van Luis Cisneros Vizquerra (1926-1995), bijgenaamd El Gaucho, een van de spilfiguren van de militaire dictatuur in Peru.
‘Het is een roman over hem, of over iemand die erg veel op hem lijkt, geschreven door mij, of iemand die erg veel op mij lijkt. Geen biografische roman. Geen historische roman. Geen documentaire roman. Een roman die zich bewust is dat de werkelijkheid eenmalig is en dat elke weergave daarvan gedoemd is tot vertekening en verdraaiing, tot schijngestalten’, schrijft Renato Cisneros op een van de eerste bladzijden. Een roman over zijn vader; de kijk van een jonge zoon op de publieke en meedogenloze figuur die zijn vader was.
Therapie
De roman ontwikkelt zich als een soort therapeutisch geschrift. Na een mislukte relatie komt Renato Cisneros in een depressie terecht. De psychiater ontdekt al gauw dat er iets schort aan de vroegere vader-zoonrelatie. Er wordt ingezoomd op de familiegeschiedenis. De familiekroniek begint met hier en daar een komische noot. Zo schetst Cisneros hoe zijn voorvaderen het niet zo nauw namen met de huwelijkse trouw en overal bastaardkinderen hadden verwekt. Daarmee probeert hij ook het gedrag van zijn vader goed te praten. Hijzelf is een kind van de tweede vrouw van El Gaucho. Later leert hij dat zijn ouders nooit getrouwd waren en dat hij dus ook een bastaard is, geheel passend in de familietraditie.
Cisneros verloor zijn vader op zijn achttiende en wil meer te weten komen over zijn leven en daden. Hij gaat op zoek naar mensen die hem gekend hebben, oud-minnaressen, oudere broers en zussen en bouwt langzaam een beeld op van de man die hij op een andere manier en nooit echt goed gekend heeft. Hij krijgt toegang tot geheime archieven en leert zo zijn vader beter kennen.
Meedogenloze dictator
In het middengedeelte van het boek krijgt de lezer een inkijk op de rol van El Gaucho in de militaire dictatuur waar hij de functie minister van Binnenlandse Zaken en later minister van Oorlog opneemt in opeenvolgende juntaregeringen. Het pleit voor de auteur dat hij de vreselijke onthullingen die hij over zijn vader leert niet uit de weg gaat of verbloemt. Zijn vader nam geen blad voor de mond en doet ook in de pers openlijke uitspraken over hoe hij de tegenstanders van het regime wil aanpakken. Hij deinsde er niet voor terug om mensen te (laten) liquideren, met als gevolg dat hijzelf en zijn gezin ook vaak het doelwit waren van bedreigingen en aanklachten. Hij dweepte met andere ‘sterke’ figuren van militaire regimes in Zuid-Amerika als Augusto Pinochet en Jorge Videla en was overtuigd van het grote gelijk van het regime. Vooral de aanhangers van Sendero Luminoso (Lichtend Pad) en zijn leider Guzman moesten het ontgelden. Alles paste natuurlijk in de geheime operatie ‘Condor’ waarin Zuid-Amerikaanse regeringen, gesteund door de VS, het opnamen tegen communistische groeperingen. De vele namen en details over het leven als generaal en politicus geven de roman iets minder vaart, maar zijn broodnodig om het volledige beeld te schetsen van de man die Cisneros kende als zijn vader.
Dubbele persoonlijkheid
Het beeld van El Gaucho is niet helemaal negatief. Cisneros laat zien dat zijn vader een dubbele persoonlijkheid was: de man die thuis met hem speelde en terechtwees, hem ’s avonds naar bed bracht, maar overdag veranderde in een volksbeul. Op het einde van zijn leven werd El Gaucho ziek. Hij probeerde nog tevergeefs een rol te spelen in de politiek, maar verloor de verkiezingen. Na zijn dood probeert Cisneros zich te focussen op enkele positieve herinneringen aan zijn vader. Hij is zich bewust van het feit dat hij nog te jong was om de volledige draagwijdte van zijn vaders daden in te schatten en dat hij dus onmogelijk kon zien wat voor iemand zijn vader was. Voor hem was het een vader als een ander, die slecht was met woorden en die enkel in zijn brieven naar zijn zoon zijn intieme gedachten en gevoelens kon uitdrukken.
De afstand die ons scheidt is een aangrijpende poging van een zoon om in het reine te komen met (de daden van) zijn vader. Het biedt een fantastische inkijk op de donkerste jaren van de Peruaanse geschiedenis, maar blijft bovenal een intiem verhaal over een moeizame vader-zoonrelatie.
