Toen Mirjam van Hengel in november 2022 het boek Dola. Over haar schrijverschap en de hele mikmak (een biografie over het leven van Dola de Jong) uitbracht, was dat voor uitgeverij Cossee een uitstekende reden om het debuut Dans om het hart van deze joodse schrijfster opnieuw uit te geven. Dola de Jong (1911-2003) debuteerde in 1939 met Dans om het hart. In april 1940 vluchtte ze voor de Duitsers naar Tanger en later naar New York, waar ze een dansschool oprichtte. Tot groot verdriet van haar vader, die dansen als een equivalent van prostitutie zag, had ze zich na haar opleiding tot journaliste toch ook weer gericht op haar passie voor dansen. Beide werelden komen samen in haar debuut, dat in het vooroorlogse Nederland redelijk wat stof deed opwaaien, omdat ze voor die tijd heikele onderwerpen niet schuwde. Het werk van De Jong, drie romans en dertien kinder- en jeugdboeken, werd in tien talen vertaald en is nog verrassend actueel.
De Jong beschrijft in Dans om het hart de levens van een aantal jonge mensen die zich in de jaren dertig van de vorige eeuw in de wereld van de dans begeven. De belangrijkste rollen in het boek zijn weggelegd voor vriendinnen Luca en Enny, beiden zeer getalenteerde danseressen. Luca wordt beschreven als oogverblindend knap. Ze is getrouwd met Wouter, een muziekjournalist, die als een blok is gevallen voor haar schoonheid. Eenmaal met haar getrouwd echter blijkt Wouter de danscarrière van Luca juist als bijzonder hinderlijk te ervaren en wordt Luca gedwongen tot een keuze tussen hem en de liefde voor haar vak. Vriendin Enny woont samen met Peter op een etage in Amsterdam. Ze geven allebei les op een dansschool, maar Peter laat Enny in de steek wanneer hij de kans krijgt om zich in het buitenland bij een prestigieus dansgezelschap aan te sluiten.
Huishoudsters en kolenschuiten
Alhoewel de ambiance zich enerzijds kenmerkt door zaken die redelijk gedateerd aandoen, zoals hospita’s, huishoudsters, toelagen, boterbriefjes en kolenschuiten, is de thematiek van jonge mensen die eigen keuzes maken op hun weg naar de volwassenheid nog steeds aan de orde. De tijd dat er schande gesproken werd over samenwonende stellen ligt inmiddels ver achter ons, maar verlaten worden in een relatie, ongewenst zwanger worden en daar een oplossing voor moeten bedenken, eenzaamheid en teleurstellingen in de werksfeer zijn onderwerpen waar mensen in de eenentwintigste eeuw ook nog mee te maken hebben.
Huisdiertje
De Jong schrijft in een eenvoudige stijl, haar zinnen zijn kort en vrij rechttoe rechtaan. Er is nauwelijks sprake van beeldspraak of andere stijlfiguren, het gaat haar duidelijk om het verhaal zelf. Vrouwen worden beschreven op een manier die kenmerkend is voor die tijd, met veel verkleinwoorden, zoals een ‘fijn neusje’, een ‘effen gezichtje’ en een echtgenote die een ‘huisdiertje’ wordt genoemd door haar echtgenoot. Desalniettemin raak je geboeid door de relatieproblemen van Luca en Wouter, al is de claimerige Wouter soms wel wat veel van het goede: ‘”Je bent van mij,” fluistert Wouter. Hij neemt haar in zijn armen en drukt haar dicht tegen zich aan. “Je bent alleen van mij,” herhaalt hij dringend. Het is een vraag en een bevel tegelijk.’
Revuedanseresje
De verhaallijn van Enny levert wat dat betreft minder irritatie op, ook al heeft zij een moeder die haar soms net iets te graag wil helpen met het oprichten van een balletschool. Enny droomt echter meer van een eigen danscarrière dan van een eigen balletschool. Ze aarzelt niet om voor zichzelf op te komen in situaties waarin ze uitgebuit wordt, zelfs niet als dat betekent dat ze dan zonder inkomen komt te zitten en genoegen moet nemen met een beduidend mindere positie bij de revue. Het zijn overigens niet alleen vrouwen die worstelen met het leven op hun weg naar de volwassenheid. Jacques, een neef van Luca verliest bijvoorbeeld de riante toelage van zijn vader wanneer zijn ouders ontdekken dat hij samenwoont met een ‘revuedanseresje’. De Jong beschrijft hoe hij loyaal aan haar blijft, terwijl het toch vrij duidelijk is dat het betreffende danseresje minder om hem geeft dan hij om haar.
Subtiel
Het sterkst is De Jong wanneer ze schrijft over grote levensvragen. Echte diepgang bereikt ze bijvoorbeeld wanneer het gaat over een ongewenste zwangerschap. Zonder het woord abortus ook maar ergens in het boek te noemen en eigenlijk tussen de regels door, wordt de impact van de keuze om de zwangerschap te beëindigen op subtiele wijze verwoord: ‘Wanneer ze ’s avonds in de trein zit, weet ze dat deze dag even onherroepelijk is als alle dagen, maar dat ze het leven de schuld van deze dag nooit zal kunnen terugbetalen. In de nuchtere derdeklascoupé beseft ze plotseling wat ze gedaan heeft. En terwijl ze luistert naar het eentonig ritme van de wielen, aanvaardt ze de schuld van haar daad.’
In Dans om het hart gaat het om kunst, en vaak zelfs om ‘kunst met een grote K’. Maar het gaat vooral over jonge mensen op hun weg naar volwassenheid, en alle obstakels die ze op die weg tegenkomen. Dola de Jong kijkt met een zekere bewogenheid naar de personages die ze gecreëerd heeft. Ze ziet hun eenzaamheid, hun onbeholpenheid en hun onevenwichtigheid in een losgeslagen en liefdeloze wereld. Ze beschrijft het doorzettingsvermogen dat vooral vrouwen moeten hebben om hun doel te bereiken, waarbij ze ongetwijfeld heeft kunnen putten uit gebeurtenissen uit haar eigen leven. Wanneer je voorbij de kolenboer en andere aanverwante tijdgebonden elementen kunt kijken, vormt dit debuut een lezenswaardige opmaat naar de andere succesvolle romans van deze schrijfster.
