Wie een lofzang op een land zoekt, doet er goed aan A small place van Jamaica Kincaid over Antigua te lezen. Met La Superba bemint Ilja Leonard Pfeijffer de stad Genua. Dunner gezaaid in het proza zijn straten als aanjagers der nostalgie. Die leegte kan Steeg. Kroniek van een zere plek van Arnold Schalks opvullen. De auteur voert vijf mannelijke hoofdpersonen ten tonele die rond 1900 daar leefden waar zijn eigen wieg ooit stond: de Kloksteeg in Leiden. In opvallend korte, toegankelijk geschreven hoofdstukken treedt Schalks op als chroniqueur én liefhebber van zijn geboortegrond. In het naschrift ervaart hij deze dubbelrol als een spagaat: ‘De verhouding feit-staat-tot-duim bedraagt in procenten 21:79.’ De ondertitel is toepasselijk, want een hommage zonder pijn en vergankelijkheid is zo lichtzinnig als een ansichtkaart. Steeg is geen perfecte momentopname. Het wemelt van romantische weemoed, kraakt van het realisme en houdt de adem in voor de naderende Holocaust.
Schalkse stijl
De plot is ondergeschikt aan het vertelplezier van Arnold Schalks, wiens achternaam hem als gegoten zit. ‘Schalks’ laat zich omschrijven als ‘kwajongensachtig, schelms, ondeugend’ en dikwijls laat de schrijver zijn lezers gniffelen om kolderieke passages. De humor is zwartgalliger dan bij Dik Trom en de personages zijn klunziger dan in Pietje Bell. Zo zet de moeder van Jopie Koutstael haar kaal geboren zuigeling op advies van de huisarts in de brandende zon, opdat Joops lokken zullen groeien. Het loopt anders: ‘Wat van een afstand leek op haargroei, bleken bij nader inzien opgekrulde schilfers die zich van Joops hoofdhuid hadden losgemaakt. Er had zich een onsmakelijke tonsuur van fijne vochtblaasjes op het krijtwitte kinderhoofd gevormd.’ Uiteraard ambieert de jongen een eigen kapperszaak. Toch is het niet alleen meligheid wat de klok slaat. Schalks’ treffende alliteraties en klinkerrijm zijn talrijk, zoals deze over de Joodse Micha, die liever advocaat dan bakker is: ‘…het vooruitzicht (…) boven de boeken maakte (…) de broeierige biotoop van boter, bloem en gist draaglijk.’ Over Micha’s schoolgang met broer Daniil klinkt het: ‘Op leren schoenen en in korte broeken mengden de broertjes zich onder de veelal in lompen gestoken en op klompen rondklossende kinderschaar.’ Naarmate de hoofdpersonen hun volwassenheid naderen, verruilt Schalks de luchtige toon voor een zwaardere, die hij verbindt aan de thematiek van stuurloosheid en volgzaamheid: ‘Uiterlijk volgzaam, innerlijk dolend.’
Bij vlagen lijkt de auteur de ontwikkeling en geloofwaardigheid van zijn figuren niet helemaal te vertrouwen. Neem Franz Joseph, de strenge agent die in zijn jeugd door vader Ben mentaal en fysiek wordt mishandeld. Na een noodlottig voorval brokkelt zijn harde buitenkant af en betrapt hij een huilende vrouw die vuile lakens op het Rapenburg uitspreidt. Tegen zijn principes in bekeurt hij haar niet, maar laat haar begaan. Dit beeld is krachtig, ware het niet dat de schrijver de scène ten overvloede afsluit: ‘De haarscheurtjes in zijn vernislaag hadden zich tot barsten verbreed.’ Over Floris Battaerd, een brallerige, met het fascisme flirtende student, merkt de verteller smalend op dat hij een zachte g heeft; de knul is namelijk Limburger. Hier staat dan wel weer doeltreffende beeldspraak tegenover, bijvoorbeeld wanneer hij lezen de landwinning voor de geest noemt en het achterstallige onderhoud aan de Kloksteeg aldus typeert: ‘…de rijbaan van kinderkopjes rammelde fietsers het glazuur van de kiezen.’
Romantiek en realisme
Steeg bulkt van de couleur locale uit de laat-negentiende eeuw en het interbellum. Behalve de voor de hand liggende betekenis drukt de titel de verleden tijd van ‘stijgen’ uit. En stijgen, in dit geval op de maatschappelijke ladder, lukt het vijftal niet: advocaat Micha Kan bakt er als bakker weinig van; Joop Koutstael, barbier nota bene, kan zijn eigen vrouw geen haargroeimiddel toedienen; Franz Joseph Kasseler wordt door het politiekorps uitgekotst, omdat hij een protocolfetisjist is; Onno Brooshooft verwaarloost zijn studie geneeskunde, waarna de drank zijn schuld verdooft; radencommunist Roel van der Beijl wordt opgepakt wegens een valse beschuldiging vanuit fascistische hoek.
Opvallend in het door Schalks gekozen perspectief is dat we met Onno en Franz Joseph kennismaken in de hoofdstukken die hun vaders naam dragen. Roel komt in de problemen in het hoofdstuk dat Floris heet. Met andere woorden: zij hebben niet de regie over hun leven. Onno poogt te voldoen aan de verwachtingen van zijn ouders om arts te worden, in vader Jaaps voetsporen. Ben Kasseler kneedt zijn zoon Franz Joseph tot een vechtersbaas. Roel wordt ten onrechte een brand in het stadhuis in de schoenen geschoven. Ze ondergaan hun lot op karakteristieke wijze. De eerste als een romantische, Byroniaanse held in beschonken toestand, de tweede als een verwarde zwakzinnige, doelloos ronddwalend en de derde als onschuldige wereldverbeteraar die door zijn analfabetisme volstrekt kansloos is. Een titaantje, een dichtertje en een uitvreter die het onderspit delven.
Hoewel het escapisme van de Romantiek tot uiting komt in het drankgebruik van Jaap en zoon Onno, vertolkt Jaaps nieuwe passie de Weltschmerz van Steeg pas echt. Als ornitholoog vereenzelvigt hij zich met vogels en zo wil hij reïncarneren. ‘Hij kon zich niet voorstellen dat hij, als schepsel dat zich door het allerzuiverste element mocht voortbewegen, ooit nog behoefte zou hebben aan een potsierlijke dribbel op onreine bagger.’
Heet van de naald
Los van het 19e-eeuwse sentiment bevat Steeg genoeg actualiteitswaarde. Haast achteloos, maar niet redeloos, appelleert Schalks aan de ontwrichtende kracht van zelfgenoegzaamheid en dikdoenerij in de politiek, die een heropleving kennen, zo zij überhaupt al weggeweest zijn. Via Floris Battaerd, die zich bedient van bedenkelijke pseudowetenschappelijke theorieën, kraakt de auteur het gedweep met het fascisme, hetgeen de goede verstaander ergens aan doet denken: ‘Hij vond De Rochemonts, op Mussolini’s fascisme geïnspireerde antidemocratische gedachtegoed verfrissend. (…) Als het aan zijn Verbond van Actualisten lag, ging er een bezem door de parlementaire poppenkast van rode en roze beroepsdemocraten, zeteljagers, moraalacrobaten, begrotingsgoochelaars, schetterprofeten en statistiekwichelaars teneinde de weg vrij te maken voor een nationale eenheidsbeweging met een krachtig leider die het landsbelang onvoorwaardelijk vooropstelde.’
Het slotwoord is aan Micha. Hij komt thuis op de sabbat, zojuist aangewezen als advocaat van de communist Roel. De bakkerszaak is dicht en de gaskachel loeit op volle toeren. Hij snelt naar de huiskamer, waar Anton Mussert vanuit de radio zijn ideologie de ether in tettert. Ten slotte ontvouwt zich een bedwelmende vooruitwijzing naar de Holocaust: ‘…het achteloze gemak waarmee lelijkheid schoonheid aflost, nooit andersom.’
