Rusteloos met als ondertitel Gestrand in het land van Boeddha is de tweede roman van historicus en indoloog Casper Luckerhof. Oorspronkelijk was de schrijver van plan een boek te schrijven waarin Boeddha als charlatan werd ontmaskerd. Het draaide uit op ‘een memoir’ van zijn eigen avonturen in Nepal, een verhaal van een verdwaalde bijna-dertiger, gekweld door een dwingend gevoel dat hij zijn ‘leven op de rit’ hoort te hebben en dus op zoek gaat naar een doel en naar zichzelf.
Het geheim
Luckerhofs pelgrimage brengt hem naar een raadselachtig boeddhistisch onderzoeksinstituut in Lumbini, de geboorteplaats van Boeddha. Dit instituut, gefinancierd door een even geheimzinnige Japanse organisatie, blijkt een gigantische bibliotheek van boeddhistische literatuur te beheren waar Casper totaal onverwacht het aanbod van de beide directeuren krijgt bibliothecaris te worden. Gevleid neemt hij dit aanbod aan en denkt hiermee zijn ultieme bestemming gevonden te hebben. In plaats daarvan raakt hij in een bizar spel van aantrekken en afstoten verstrikt, dat hem nog verder uit balans brengt.
‘Het is jouw belangrijkste taak om te zorgen dat er niemand in deze bibliotheek komt.’ draagt een van de directeuren hem op. Casper, die bovenal aardig gevonden wil worden, zet zijn gezonde verstand uit en gehoorzaamt, maar vraagt wel heel even wat dan wel hun missie is. Het surrealistische van deze scène wordt compleet als de directeur vaderlijk zegt: ‘Jongen,(….) Je hebt er nog helemaal niets van begrepen. Dit instituut…is ons geheim.’ Aha, denk je als lezer, wat zal daaronder vandaan komen?
Vind mij lief
Het blijkt een patroon te zijn in het gedrag van de hoofdfiguur, dat zich door de hele roman heen, met elk personage dat op zijn pad komt -en dat zijn er nogal wat-, steeds maar blijft herhalen: Casper is krampachtig op zoek naar liefde, erkenning, bevestiging. Paradoxaal genoeg verlangt hij naar een mentor, een goeroe, die hij oorspronkelijk juist wilde hekelen. ‘Bang om in [andermans] ogen te falen … gehypnotiseerd door…de kracht en autoriteit die er van [de ander] uit[gaat]’, wil hij dolgraag imponeren, in de gunst komen en spiegelt zich steeds aan anderen, zonder met hen ooit echt contact te maken. Zo blijft hij een speelbal van zijn omgeving, heen en weer geslingerd tussen energieke euforie en onderdanige onzekerheid.
Rusteloos
Wat verbaast is dat Casper zijn eigen pleaser-gedrag niet duidt, hij beschrijft het slechts, en steeds opnieuw, alsof het een onschuldige tekortkoming is, waar hij weliswaar last van heeft, maar meer ook niet. Het hele boek door daalt er geen zelfinzicht in en blijft elke karakterontwikkeling uit.
De lezer kan die herhaling irritant vinden en naar een verklaring voor het ‘vind-me-lief-gedrag’ gaan gissen. Zou het een gevolg zijn van de perfecte training in aanpassing die Casper als kind van zijn ouders kreeg, toen ze hem vanzelfsprekend in hun eigen enthousiasme voor oosterse spiritualiteit inlijfden? Hoe kan ‘niet gezien worden’ uitpakken? Het kan een interessant thema zijn.
Casper voelt zich op alle fronten falen: ‘Alles is tot nu toe mislukt. Mijn boek. Mijn baan. De liefde. Alles.’ Dit falen wordt aan rusteloosheid toegeschreven. Immers, het hoofd van het Instituut ontslaat Casper met als argument dat hij hem ‘rusteloos’ vindt. Lastige karakterisering. Is de rusteloosheid niet veeleer een gevolg van het missen van een focus, van een doel, van een onderwerp?
Kabbelen
Het boek is vlot geschreven. De verhalen volgen elkaar soepel op, zo ook de vele personages die de hoofdpersoon op zijn rondzwervingen ontmoet en weer spoorloos ziet verdwijnen. Het is niet altijd duidelijk wat sommigen eigenlijk toevoegen. Dat geldt ook voor de anekdotes die van alles willen suggereren, maar weinig opgepakt of uitgewerkt worden en dus betekenisloos blijven.
Herhaaldelijk wordt een climax gesuggereerd door zinsneden als ‘op dat moment gebeurde er iets’. Maar er gebeurt niets en het verhaal kabbelt verder. Het resultaat is een soms incoherent, vaak teleurstellend verhaal, dat elke ontwikkeling ontbeert en als geheel onvoldragen aandoet. Als ‘memoir’ opgevat wordt als een verzameling vrij nietszeggende herinneringen, dan lost dit boek die belofte in.
Salman Rushdie vertelde ooit in een interview met Adriaan van Dis het interessanter te vinden om te schrijven ‘over het pad dat je afwijst dan over het pad dat je inslaat’: ‘Over mezelf schrijven is saai’ stelde hij. Wijze les.
