In 2019 doet de prijswinnende Italiaanse dichter Alba Donati (1960) iets waar vele mensen van dromen: ze zegt haar uitputtende baan in de stad op en verhuist naar een pittoresk bergdorp om daar een boekhandel te openen. Al kent ze het Toscaanse dorp Lucignana goed – ze groeide er op – is het, gezien de afgelegen plek en het geringe aantal zielen dat het dorp telt, een opmerkelijke en gedurfde zet. In haar dagboek Boekhandel in de bergen neemt ze ons mee in haar vastberadenheid om van haar boekhandel een succes te maken. Om dwars door rampspoed, persoonlijke worstelingen en de coronapandemie heen een plek te scheppen waar gelijkgestemden – ‘verhalenreizigers en ‘woordenpelgrims’ – elkaar in een klein literair paradijs kunnen ontmoeten.
In december 2019 wordt onder grote belangstelling de boekhandel geopend. De vreugde is van korte duur; slechts een maand later brandt de boekhandel zo goed als af. ‘Zo eindigt het sprookje van een dichteres die op Facebook een crowdfunding-actie opzet en een boekhandel begint in een klein gehucht in de bergen,’ schrijft Donati bedroefd. Algauw raapt ze de moed weer bij elkaar en, opnieuw met behulp van crowdfunding, weet ze de boekhandel te herbouwen. Ze staat er niet alleen voor, een groep vrijwilligers uit het dorp schiet haar te hulp. Dat laatste vormt een enorme kracht in het boek en is de kern waar het in Boekhandel in de bergen om draait: saamhorigheid, mensen en hun verhalen.
Bestellingen van vandaag
Een van de vrijwilligers, Donatella, worstelt met het verlies van haar dochtertje. Donati vermoedt dat de boekhandel haar heeft geholpen de wond te genezen. Misschien, mijmert ze, heeft Donatella het leed ‘op een boekenplank neergelegd, in goed gezelschap, tussen een Kincaid en een Ernaux in, en is het een vertelbaar verhaal geworden.’ Ook is er Donati’s eigen leed, als schimmen verscholen achter de stapels boeken. Bij tijd en wijle komen ze tevoorschijn: de vader die het gezin verliet, de veel oudere broer die door te trouwen hetzelfde deed, de verbitterde moeder die alleen met de kleine Alba achterbleef. Lezen, schrijft Donati, transformeerde haar van ‘een klein wezentje van modder en angst’, naar ‘een vrij mens.’ In verhalen zocht ze houvast, zocht ze zichzelf. Haar moeders verhalen daarentegen boezemde haar haar jeugd lang een diepe angst in. Eén in het bijzonder, over een slapend meisje bij wie een slang in de keel kruipt, blijkt van diepe symbolische waarde voor de levenslange verstikkende relatie met haar moeder. Tijdens donkere perioden ligt die slang nog altijd op de loer.
Knap verweeft Donati de liefde voor boeken met fijnzinnige verhalen over de schrijvers ervan. De tragische dood van Virginia Woolf, bijvoorbeeld. Of de bijbel die haar man Leonard na haar dood verbrandde. Ze vraagt zich af of het kan, boeken verbranden als ze ‘de perceptie van waarden aantasten’. De rebel, de Pippi Langkous in haar vindt van wel. Daarnaast waagt ze zich aan bespiegelingen over wat een tekst tot literatuur maakt. Schrijflessen in techniek leuk en wel, pas als het de schrijver lukt ‘af te dalen naar waar de techniek niet komt,’ zal de tekst tot leven komen en waarachtig aanvoelen. De essentie – ‘hetgeen dat bezinkt in het hart van de lezer’ – zal overblijven en niet de clou, als er al een clou is. Mooi is het citaat van Robert Frost over het schrijven van poëzie: ‘Een gedicht begint als een brok in de keel, als heimwee naar huis, of naar liefde.’ Enkele regels uit het weergaloze gedicht ‘Digging’ van de Ierse Nobelprijswinnaar Seamus Heaney illustreren de woorden van Frost raak.
Donati houdt van boeken die je andere boeken doen lezen. Het is daarom niet verrassend dat ze er zelf een heeft geschreven dat de nieuwsgierigheid naar andere titels prikkelt. Naast een lofzang op voor haar betekenisvolle verhalen, sluit ze iedere dagboekaantekening af met een lijst titels onder het kopje bestellingen van vandaag. Aantekening na aantekening bouwt ze zo een rijke bibliotheek op, tovert ze haar winkel tevoorschijn. Vele titels wil je gelijk aan de stapel op je nachtkastje toevoegen.
Magisch medicijn
Het gevaar van fragmentarische teksten is dat de lezer interesse verliest; er is immers geen plot, het verhaal gaat nergens heen. Wat stuwt de lezer dan toch voort? In Boekhandel in de bergen moet het Donati’s intieme, losse manier van schrijven zijn, haar warme, zeer eigen stem, als die van een vriendin die je dingen toevertrouwt. Maar ook de sfeer zorgt ervoor dat de lezer de bladzijde omslaat. Een bijzondere rol is weggelegd voor het weer. Veel aantekeningen openen met een beschrijving van het weer en voegen iets toe aan de zintuigelijke ervaring van de tekst. Het zacht tikken van regen op het lage dak van de boekhandel, de zon die vastberaden schijnt. En natuurlijk is er de tuin, een ‘klein paradijs,’ met zijn perzikboom en uitbundig bloeiende pioenrozen. Tijdens de lockdown – toen er dagelijks een ‘stoet doodskisten (…) het ziekenhuis van Bergamo verliet’ – biedt de tuin een veilige haven om samen te komen en nieuwe gewoontes te kweken. ‘Thee drinken met Donatella en Tiziana werd een gewoonte, en ook de meubels in de tuin schilderen, stoelen, bankjes, tafeltjes (…).’ En lezen natuurlijk, heel veel lezen. Want lezen is ‘levensreddend’, schrijft ze, een ‘magisch medicijn’ dat haar haar ‘vier ontbrekende zintuigen heeft teruggegeven.’
Hoewel Donati de keerzijde van boekhandelaar zijn niet negeert, – er zijn vermoeiende dagen, dagen met weinig aanloop, of mensen die van de boekhandel hebben gehoord en alleen even een selfie komen maken – is voor haar de boekhandel een bron van genezing geworden, een loutering. Zo ook, hoopt ze, voor eenieder die met de boekhandel in aanraking komt. De slang ligt misschien eeuwig op de loer, gelukkig is er de zachte klank van regen en een eindeloze stroom verhalen om het leed te verzachten.
