Literair Nederland

De Amerikaanse schrijver John Irving kreeg van zijn uitgever eens een miljoen overgemaakt voor een nog te schrijven boek, inclusief de filmrechten. Irving stuurde het bedrag meteen terug. ‘Ik ben geen melkkoe.’

De anekdote staat vermeld in de postuum verschenen roman Onbewaakt ogenblik van Bernlef, die eind oktober kwam te overlijden. Hoofdpersoon in deze roman is de schrijver Henk Materman, wiens uitgever ook grote verwachtingen heeft van het succes van zijn memoires die hij nu maar eens moet gaan schrijven. De fictieve auteur worstelt vervolgens met het opschrijven van zijn herinneringen en ziet uiteindelijk af van publicatie.

Henk Materman doet in bijna alles aan Bernlef denken. De twee hebben dezelfde geboortedatum, zijn geboren in dezelfde plaats en ook hun namen verschillen maar enkele letters van elkaar. (Bernlef is het pseudoniem van Henk Marsman.) Je mag echter hopen dat Bernlefs uitgever niet lijkt op de wat karikaturale uitgever van Materman. In elk geval moeten zowel de fictieve als de werkelijke auteur hebben geworsteld met een boek dat ergens tussen memoires en fictie in ligt.

Materman doet na aandringen van zijn uitgever een poging zijn memoires te schrijven, maar komt niet veel verder dan jeugdherinneringen en een paar interessante beschouwingen over het vastleggen van het verleden. Een ontmoeting met een oude componist doet hem ten slotte inzien dat hij het verleden niet direct in woorden moet proberen te vangen.

Bernlef moet net als zijn hoofdpersoon geworsteld hebben met een soortgelijk probleem. Een aanzienlijk deel van deze roman (80 van de ruim 200 bladzijden) bestaat uit Haarlemse jeugdherinneringen die in 1998 al eens verschenen, ook toen al onder de titel Onbewaakt ogenblik. Ook de aanzetten tot een essay over de Franse schrijver Patrick Modiano en een herinnering aan Bernlefs geestelijk gehandicapte broer geven de indruk eerder geschreven te zijn. De overige honderd bladzijden vertellen het verhaal Materman die aan het strand van Egmond worstelt met het schrijven van zijn memoires.

De afzonderlijke delen van de roman zijn niet slecht. De Haarlemse jeugdherinneringen zijn aardig en de beschouwing over Modiano bij vlagen interessant. De belevenissen van Materman aan het strand van Egmond kabbelen weliswaar wat voort maar Bernlef schrijft op een toon die al snel sympathie opwekt.

Maar de roman als geheel maakt toch de indruk het resultaat te zijn van knip-en-plak werk. Nu kun je een dergelijke werkwijze verdedigen door te wijzen op Bernlefs liefde voor improvisatie en het experiment, maar eerlijk gezegd maakt het geheel een wat hulpeloze indruk. Zo is het merkwaardig en allerminst overtuigend dat Bernlef zijn eigen jeugdherinneringen en gedichten nu opvoert alsof Materman ze geschreven heeft. Waarom verbergt hij zich zo halfslachtig achter een personage?

Helemaal duidelijk wordt dat niet, al is de meest voor de hand liggende verklaring dat Bernlef, net als Materman, er niet in slaagde zijn memoires te schrijven en er daarom voor koos om zijn onvermogen onderwerp van een roman te maken.

Het onvermogen om het verleden voor eens en altijd vast te leggen vormt namelijk de rode draad die al de losse stukken dient te verbinden. In een brief laat Materman zijn uitgever ten slotte weten niet verder te werken aan zijn memoires en daarbij vat hij keurig samen waar het in deze roman om draait.

‘De afgelopen tijd ben ik tot de slotsom gekomen dat wat ik voor mijn herinneringen hield in werkelijkheid, door mijn selectieve geheugen en door de abstractie van woorden, zo vervormd werd dat ik ze niet langer als de mijne herkende.’

Zo samengevat doet het thema enigszins denken aan Bernlefs bekendste roman Hersenschimmen. Maar Onbewaakt ogenblik heeft weinig gemeen met die succesroman uit 1984. Deze roman lijkt meer het resultaat van een wanhopige worsteling het verleden vlak voor de dood nog leven in te blazen. En de truc om de worsteling dan maar als onderwerp te nemen voor een roman, wil hier helaas niet overtuigen.

Bernlefs lezers zullen het definitief zonder zijn memoires moeten doen.  Wat overblijft is een oeuvre dat het waard is om in de herinnering levend gehouden te worden.

Deze essaybundel laat zich op meerdere wijzen in tweeën delen. Er staan stukken in over het wezen van poëzie en de ontdekking daarvan door het kind Bernlef, en daarnaast staan er stukken in over vertalingen van buitenlandse poëzie. Maar je kunt ook de tweedeling maken tussen de kortere essaytjes, die tweederde van het boek bestrijken en de wat dieper gravende stukken die grotendeels het laatste stuk van de bundel volmaken. En evengoed kun je het onderscheid maken tussen eerder gepubliceerde stukken (vooral in het inmiddels ter ziele gegane tijdschrift Raster) en werk dat in deze publikatie voor het eerst het levenslicht ziet. Maar geen van deze tweedelingen deelt de bundel in twee gelijke delen.

Het eerste essay heet meteen ook De Tweede Ruimte en de verwachting van de lezer dat hij hier de verklaring van de titel zal vernemen wordt al gauw bewaarheid. Het begint met een anekdote waarin de jonge Bernlef door zijn vader wordt gefopt. Deze had gezegd dat de plaatselijke bakkerij in lichterlaaie stond. Dat was aanleiding genoeg voor de jongen zich er onmiddellijk heen te spoeden, om, eenmaal aangekomen, teleurgesteld te constateren dat er helemaal geen sprake van brand was. Vreemd, des te meer omdat zijn vader doorgaans goed geïnformeerd was. Thuisgekomen wordt hem dan door zijn eigen vader meegedeeld dat het, ha-ha, een 1-aprilgrap was! De zes, zevenjarige Bernlef kan er niet echt om lachen, maar dankzij deze grap doet hij wel de belangrijke ontdekking dat mensen met taal blijkbaar ook andere werkelijkheden kunnen oproepen dan de alledaagse. En dat de relatie tussen mededelingen en de werkelijkheid, tussen woorden en de verschijnselen er eentje was die enkel op een afspraak berustte, maar dat niemand je kon verbieden van die vanzelfsprekendheid af te wijken en je een eigen wereld te scheppen. Dat bood een scala aan mogelijkheden voor de fantasie! En deze speelruimte tussen werkelijkheid en taalgebruik zou hij voortaan de ’tweede ruimte’ noemen.

Als hij later op school kennis maakt met de poëzie zal hij ontdekken dat de woorden in het gedicht, door middelen als rijm en metrum, een eigen werkelijkheid konden opeisen. De taal was een zelfstandige werkelijkheid op zich. Als een soort parallel universum. In een goed gedicht was alles mogelijk. ‘Die tweede ruimte was de geboortegrond van de poëzie en daar wilde ik wonen’. Het is Bernlef uiteindelijk gelukt zich er metterwoon te vestigen. En behalve dat hij zelf gedichten ging schrijven, legde hij zich ook toe op het vertalen van buitenlandse gedichten. En zeker in dat laatste heeft hij een alom gewaardeerde status bereikt. Zelf beschouwt hij zijn vertalingen ook als verlengstuk van zijn eigen poëzie. Van zo iemand mag men dan ook iets persoonlijks verwachten wanneer hij over poëzievertalingen komt te spreken. Maar dat persoonlijke aspect breekt pas door tegen het einde van de bundel, waar de essays gemiddeld ook wat langer zijn dan de oorspronkelijk als kronieken in Raster gepubliceerde mini essaytjes over poëzievertalingen; een fenomeen waarvoor Bernlef graag een lans wil breken omdat ze meestal niet de aandacht krijgen die ze verdienen.

Deze kronieken ontstijgen niet altijd het niveau van het gelegenheidsstukje over recent verschenen poëzievertalingen. Er wordt ruimhartig geciteerd uit de vertalingen – waardoor je als lezer wel juweeltjes als ‘Hoe moeilijk is het jezelf te zijn en slechts het zichtbare te zien’ van Pessoa meekrijgt – en behalve dat Bernlef in het kort een en ander over de dichter in kwestie meedeelt, blijkt hij ook niet te beroerd zijn mening te geven over de vertaalprestaties van zijn vakbroeders, zoals daar o.a. zijn Guus Luijters, Eva Gerlach, Paul Claes, Lloyd Haft en Peter Verstegen. Een enkele keer haalt hij er een vertaling van zichzelf bij om zijn visie te adstrueren. Zoals in het geval van het gedicht The Imaginary Iceberg van Elizabeth Bishop. Een dichteres die Bernlef al decennia lang vermag bezig te houden en waarbij het hem dan ook enigszins ontstemt als blijkt dat ook een andere vertaler, Guus Luijters, zich met haar heeft ingelaten. Hun beider vertalingen van dit gedicht worden aan een close-reading onderworpen, waarbij de slotsom dat zijn eigen vertaling het op beslissende punten wint van die van zijn tegenstander bepaald niet als een verrassing komt. Maar een betweterige toon ontbreekt ten enenmale, want Bernlef heeft met het aan het licht brengen van de verschillen in de vertalingen slechts een wezenlijk aspect van Bishops poëzie willen blootleggen, namelijk: dat zij met de precieze, uitgekiende keuze van haar glasheldere woorden de sublieme momenten die de werkelijkheid soms prijsgeeft, heeft willen evoceren in haar gedichten, waaraan ze overigens zelf jarenlang kon werken. Intussen is de boodschap bij de lezer wel doorgekomen: die Elizabeth Bishop is niet een dichteres die je zomaar even tussendoor neemt. Maar Bernlef gunt zeker ook ere aan wie ere toekomt en wanneer hij over Peter Verstegen schrijft dat die een virtuoos is wanneer het op rijmen aankomt, hoeft niemand te vrezen dat hier iemand het graf in wordt geprezen. Want daar is Bernlef gewoonweg de man niet naar. Hij is eerlijk en oprecht en er niet op uit om rekeningen te vereffenen.

Wie het over vertalingen heeft ontkomt er natuurlijk niet aan zijn houding te bepalen tot Robert Frosts beroemde uitspraak dat het wezen van poëzie datgene betreft, ‘wat bij vertaling verloren gaat’. Maar Bernlef is wat dat aangaat minder pessimistisch: ‘Tegenover het verlies staat vaak ook de winst van vertaalvondsten. Het is de kunst om poëzie uit andere talen zo om te vormen dat er een goed Nederlands gedicht tevoorschijn komt’. Hij neigt ernaar vertalingen te zien als ‘reproducties van een origineel’, zoals Tomas Tranströmer meent. Onvermijdelijk is dan ook dat de tweede ruimte van het vertaalde gedicht er anders uitziet dan die van het origineel. Maar van die afwijking is de vertaler zich bewust. Een vertaling is dan ook nooit helemaal ‘af’ beweert Bernlef. De onlangs overleden Rudy Kousbroek, die overigens niet in de bundel ter sprake komt, had ook een mooie metafoor over deze materie: ‘Poëzie lezen in vertalingen is iets als liefkozen met handschoenen aan.’

Hoewel de bundel voornamelijk over poëzievertalingen gaat, is het geen poëtica van het vertalen geworden in de trant van Vestdijks De Glanzende Kiemcel. Bernlef laat ons niet over zijn schouder meekijken hoe een vertaald gedicht woord voor woord tot stand komt. Wel noemt Bernlef een motief om gedichten van een ander, inzonderheid die van Tomas Tranströmer, te vertalen: Bernlef had ze maar al te graag zélf geschreven! Zo vormden Tranströmers gedichten voor hem een schok der herkenning en daarmee een erkenning van zijn verlies. ‘Natuurlijk had ik deze gedichten zelf moeten schrijven! Maar Tranströmer had dat al gedaan. Het enige wat ik aan deze deplorabele toestand kon doen was zijn gedichten in het Nederlands te vertalen.’

Deze persoonlijke ontboezeming komt dan ook uit het laatste gedeelte van de bundel, waarin Bernlef over de dichters van zijn voorkeur van komt te spreken: de Zweden Gustafsson en Tranströmer en de Amerikaan Ashbery, nadat eerder al Bishop onder handen was genomen. Zo lezen we in een opstel over John Ashbery dat de eerste confrontatie met diens poëzie Bernlef zwaar bekomen was. Hij vergelijkt die ervaring met het voor de eerste keer blootgesteld worden aan de muziek van Karlheinz Stockhausen. Hij had er eigenlijk geen touw aan vast kunnen knopen, maar nieuwsgierigheid wint het bij Bernlef van koppigheid: ‘Ik moest ophouden met zoeken, dan zou ik het vanzelf vinden; niet wat ik zocht, maar wellicht wel iets anders.’ En blijkens het vervolg stelde dat ‘iets anders’ niet teleur. In het uitgebreide essay over Tranströmer toont Bernlef aan hoe hij tot de ontdekking kwam dat de haiku-methode de ‘kiemcel’ is voor al diens werk. Dit wordt hem pas duidelijk als hij erachter komt dat Tranströmer zich niet eerst met haiku’s is gaan bezighouden na zijn hersenbloeding in 1990, maar zich al ruim 30 jaar daarvoor van die versvorm had bediend. Veronderstelde Bernlef aanvankelijk dat de haiku vanwege zijn beperkte omvang nog zo’n beetje de enige versvorm was die de Zweed na 1990 nog zou kunnen behappen, door de ontdekking dat de haiku zich al blijkbaar veel eerder had aangediend, komt Bernlef ertoe het wezen van de haiku tegen het licht te houden, om de ontdekking te doen dat zowel in de haiku als in de Tranströmergedichten hetzelfde speelt: er vindt een confrontatie tussen twee werelden plaats waarbij, ‘als in een chemisch proces, uit twee bij elkaar gebrachte stoffen ten slotte een derde ontstaat: het onzichtbare maar wel degelijk aanwezige gedicht waarin de dichter zich manifesteert zonder zich een lyrisch ik aan te meten.’ Bernlef sluit dit essay af met vier recente, nog niet eerder in het Nederlands verschenen haiku’s van Tranströmer. Die bonus pik je als lezer dus ook mooi mee.

Lezing van deze bundel maakt eens temeer duidelijk dat Bernlef niet zozeer houdt van dichters die zich inklemmen tussen vaste rijmschema’s en strofen, maar des temeer van hen die in hun onderzoekende versregels op de tast gaan naar de contouren van een antwoord. Poëzie die raakvlakken heeft met de wetenschap. ‘Want dichter en onderzoeker worden tenslotte allebei gedreven door hetzelfde: nieuwsgierigheid.’ Poëzie waarin de plaatsbepaling van het ‘ik’ ter discussie mag staan: ‘Twee waarheden naderen elkaar. Eén komt van binnenuit, één van buitenaf / en waar zij elkaar ontmoeten bestaat een kans jezelf te zien.’ (uit: Prelude van Tomas Tranströmer) Of: ‘Je was niets dan / een vraag gericht tot een andere vraag / en geen van beide bezat andermans antwoord ‘ (uit: Elegie voor een dode labrador van Lars Gustafsson).
Behalve dat er heel wat mooie citaten uit de vertaalde gedichten worden rondgestrooid in dit boekje, ligt de waarde ervan voor mij vooral in de persoonlijke verhouding van de schrijver tot ‘zijn’ buitenlandse dichters en hun werk. Een man van veel woorden is Bernlef niet, maar des te meer geschikt om een rake typering te geven. Als hij het over de wereld van Lars Gustafsson heeft, schrijft hij bijvoorbeeld: ‘Niet de wereld is een illusie of een projectie, het zijn onze eigen hersens die bepalen wat wij wel en niet kunnen waarnemen. In het waargenomene schuilt de waarnemer. Als een weeffout.’

De bundel kent een geweldige afsluiting, namelijk een gedicht van de Pool Herbert met de prachtige slotregels:

‘Na twee oorlogen waren alle mooie woorden nog mooier
geworden. Meneer Cogito verzamelde ze allemaal, sloot ze op in
een kast en gooide daarna de sleutel uit het raam. ‘En nu aan het
werk’, mompelde hij. ‘

zodat wanneer je als lezer het boek uiteindelijk dichtslaat, het gevoel overheerst dat ons taalgebied de afgelopen jaren verrijkt is met een aantal prachtige poëzievertalingen. Als Bernlef dat de lezer aan zijn verstand heeft willen brengen, heeft hij zijn doel ruimschoots gehaald.

De tweede ruimte werd eerder voor Literair Nederland gerecenseerd door Rein Swart .

De tweede ruimte
Over poëzie

Auteur: Bernlef
Verschenen bij: Uitgeverij Querido (jan. 2010)
Prijs: € 18,95

Wat gebeurt er als je als gevierd soap-ster uit de serie geschreven wordt. Of wanneer je identiteit te verwaarlozen is en je een compleet nieuw leven krijgt voorgeschreven. Of dat er iemand naar je toe komt met een ongelofelijk voorstel waardoor je toekomstbeeld een wending neemt die te mooi is om waar te zijn. Dan is niets meer zoals het was en vliegt de eenzaamheid je aan. In deze bundel novellen schrijft Bernlef in de hem zo kenmerkende no-nonsense stijl, over de vergankelijkheid van roem, over de inwisselbaarheid van personen maar bovenal  over onthechting.

In de eerste novelle, De rol van zijn leven, ontdekt Jos Kooystra, nadat hij middels een hartaanval uit de serie geschreven is, dat hij geen eigen leven heeft. Opeens staat hij met lege handen. Alles wat hij onderneemt, bevestigt dat hij zichzelf niet is, maar ook niet is wie men denkt dat hij is. Werd hij eerst op straat herkend als Nathan Ronselaer uit de serie ‘Het Familiekapitaal’, nu kijkt niemand naar hem om als hij over straat gaat. Hij ontdekt dat in de 20 jaar dat hij zijn rol speelde, zijn eigen leven heeft stilgestaan. Zijn ex-vriendin Nienke, die hem achttien jaar geleden verliet, zoekt hem weer op. Jos heeft haar al die jaren niet gezien, maar zij heeft hem dagelijks gevolgd via de serie. Even lijkt het alsof het leven samen weer opgepakt kan worden. Ze vrijen vanzelfsprekend, alsof al die jaren er niet tussen liggen. Wanneer hij ‘s morgens alleen wakker wordt, gaat hij op zoek naar haar leven. Hij gaat met de bus naar het stadje waar zij woont. Nienke is niet thuis en in afwachting neemt hij plaats in een café waar hij plotseling door paniek overvallen wordt. Hij vreest dat hij nooit meer in staat zal zijn lief te hebben.
Later gaat hij nogmaals naar het huis van Nienke. In de verborgenheid van de avondschemering slaat hij haar gade in haar door lampen verlichte woonkamer. ‘Hij kneep zijn ogen tot spleetjes, keek nog intenser en besloot toen dat hij haar niet meer kende.’
Jos verzinkt in een depressie. Na maanden neemt zijn toenmalige agent contact met hem op met het enthousiaste plan zijn geluk in New York te zoeken. In tegenstelling tot wat zijn agent hem verzekerde heeft Amerika geen interesse in hem. Hij doolt er rond zonder doel. Ontmoet een oud joods echtpaar. De vrouw herkent in hem haar in de oorlog omgekomen eerste liefde en wil hem verleiden wanneer haar man in een stoel in slaap is gezakt. Hij slaat op de vlucht waarna het niet goed met hem afloopt.

In de tweede novelle, Geleend leven staat het leven centraal van Henk Kok, geboren in februari 1946, een bevrijdingsbaby. Henk komt uit een arbeidersgezin maar zijn vader heeft grote plannen met hem. Henk gaat studeren maar houdt dit niet vol. Hij vertrekt op stel en sprong naar Zweden ( waar ook de auteur in zijn jonge jaren heentrok), trouwt met een Zweedse en keert weer terug naar Nederland waar hij Zweeds vertaler wordt. (evenals de auteur). Tot 1990 is hij vertaler en literair agent. Een jaar later is hij spoorloos verdwenen.
Als informant van de inlichtingendienst heeft Wim Draayer een nieuwe identiteit nodig. De biografie van Henk moet zijn verleden verbeelden. Met deze nieuwe identiteit duikt hij onder op het Franse platteland. Wanneer Wim zijn nieuwe biografie leest is hij zeer tevreden met zijn nieuwe ego. Alleen het einde bevalt hem niet. ‘Waarom laat hij mij zomaar in het niets verdwijnen?’, vraagt hij zich af. Aan het einde van de novelle begrijp je als lezer waarom de schrijver van de biografie Henk Kok liet verdwijnen. Een stukje waarachtige suspense.

Eeuwige roem de derde novelle, gaat over de plichtsgetrouwe Juliën Cocq, aangesteld als bewaker van overtollige standbeelden. Het gaat om standbeelden van de voormalige dictator, Igor Streifer. Tijdens de dictatuur was Juliën archiefmedewerker. Na de dictatuur kreeg hij deze nieuwe functie opgelegd. Zijn leven verloopt zonder noemenswaardige gebeurtenissen. Zijn vrouw Nina verveelt zich duidelijk naast hem. Zij is dan ook (hoewel niet onverdeeld) blij met elke verandering. Die dient zich aan in de persoon van Grossman. Een wat duister figuur die het goed voor heeft met zijn medemensen. Juliën verdient bergen geld bij deze man zonder er in verhouding iets noemenswaardig voor terug te doen. Nadat Juliën en zijn vrouw een leven zijn ingestapt waaruit geen terug mogelijk schijnt, komt het tot een ontknoping en kiest Juliën zijn eigen weg die hem weer terugbrengt naar waar hij begon.
Pas dan schijnt hij redelijk gelukkig te zijn. ‘Voor het eerst van mijn leven had ik geld. Geld schept afstand. Ik hoefde nergens meer aan mee te doen. Ik was nergens meer naar op weg.’  Heerlijk dat nihilisme.

Opmerkelijk is dat het met de hoofdfiguren in de eerste twee novellen, die dachten alles te bezitten en met niets achterbleven, het slecht afloopt. Terwijl Juliën Cocq, uit de derde novelle, eindigt waar hij vandaan kwam, onderweg ergens zijn vrouw verloren heeft, maar er gelukkiger uitkomt. Eigenlijk voor het eerst gelukkig is, juist door het ‘niets’ te bezitten.
Bernlef voert de lezer door een wereld waarin het leven verstild aan je voorbij schuift, en  omgekeerd begeef je je als lezer langs verstilde beelden. Hoe Bernlef als schrijver de samenleving observeert zit verborgen in het volgende beeld (p. 52) ‘[…] stopte de bus naar de stad bij de haltepaal. Nu zaten er mensen in. Zo gauw ze plaats hadden genomen bevroren ze. De bus en zijn passagiers leken op een verlichte huiskamer voortrijdend over de donkere dijk.’

Eenzaamheid is in Bernlefs verhalen geen verstikkende beleving. Het staat er zoals het er in het werkelijke leven aan toegaat, er is geen alternatief.
Als lezer echter blijf je wel met lege handen en eenzaam achter. Je verbonden voelen met enig personage is uitgesloten: Als een avondwandeling langs verlichte huizen waar mensen zich ongezien wanen maar van wiens leven jij als voorbijganger voor een klein moment deel uitmaakt door te registreren wat je ziet en dat weer los te laten. Ik mag dat wel, die haast kille afstandelijkheid, de onthechting ten top.