Hebt u zin om nog eens een complexloos verhalende negentiende-eeuwse roman te lezen van het soort dat niet meer wordt geschreven, maar ziet u er wat tegenop om wekenlang bij een knetterend haardvuur door te brengen of bent u niet voldoende bemiddeld om huispersoneel in dienst te nemen dat voor uw leesgemak gedienstig loodzware turven voor u op ooghoogte kan houden? Dan hebben wij goed nieuws voor u: er is een nieuwe uitgave van Kolonel Chabert, een roman (of novelle) van amper honderd bladzijden en een van de hoogtepunten uit het gigantische oeuvre van Honoré de Balzac (1799-1850). Met de bijna honderd boeken die dat oeuvre beslaat, en dat door de auteur La comédie humaine werd genoemd, introduceerde Balzac een nieuw literair procedé: zijn personages duiken voortdurend op in meerdere delen. Mocht u zich verder willen verdiepen in het leven en werk van een van Frankrijks meest gevierde schrijver, dan kunnen wij overigens De Frankrijktrilogie van gallofiel Bart Van Loo van harte aanbevelen.
Weinig stervelingen slagen erin om het volledige werk van deze schrijver te doorploegen, maar enkele hoogtepunten van La comédie humaine moet elke literatuurliefhebber toch geproefd hebben. Kolonel Chabert is een goed begin. De plot van deze (althans in Frankrijk) onsterfelijke klassieker is genoegzaam bekend: op een dag dient zich bij procureur Derville in Parijs een haveloze man aan die zich uitgeeft voor de dood gewaande kolonel Chabert, een van Napoleons trouwste en meest gewaardeerde officieren. Naar eigen zeggen was Chabert tijdens de slag bij het Pruisische Eylau gewond geraakt en werd hij doodverklaard door de keizerlijke legerartsen van het Grande armée. Naar de gewoonte van die tijd belandde hij met andere gesneuvelden in een massagraf, maar na een tijdje ontwaakte Chabert uit zijn schijndood en kon hij zich met een zeer plastisch beschreven uiterste krachtinspanning een weg naar de oppervlakte banen.
Daarna volgt een herstelperiode en een lange, zware tocht door Europa, tot Chabert uiteindelijk in Frankrijk arriveert. Maar zijn problemen zijn nog niet opgelost: Chaberts erfenis is inmiddels verdeeld en zijn vrouw hertrouwde met graaf Ferraud. Zij wil niets met hem te maken hebben en beweert hem niet te herkennen, zodat een juridische strijd losbarst: Chabert wil zijn identiteit bewijzen om aanspraak te kunnen maken op zijn fortuin. Een proces voeren zou hem echter handenvol geld kosten, en dat heeft de berooide militair niet. Bovendien verzuipt hij in de administratieve mallemolen: ‘Ik ben onder de doden begraven geweest, maar nu ben ik begraven onder de levenden, onder aktes, onder feiten, onder de hele maatschappij, die mij weer onder de grond wil hebben!’ Procureur Derville is bereid om te helpen, maar ook zijn middelen zijn beperkt. De jurist stelt dan ook een schikking met Chaberts voormalige echtgenote voor. Chabert is echter een man van eer die zijn principes nooit opgeeft en weinig voor compromissen voelt: door zijn edelmoedigheid eindigt hij uiteindelijk straatarm in een ‘oudemannenhuis’.
Weliswaar is het taalgebruik in dit boek naar hedendaagse normen bij momenten wat gezwollen en komen de setting en de plot ietwat theatraal over, maar dankzij de scherpe dialogen en de wisselende camerastandpunten is het al bij al verrassend flitsend en modern en op geen enkel moment statisch of saai. Balzac durft weleens een plotwending uit zijn mouw te schudden die wat op het randje is, maar dat vergalt het leesplezier niet – tenminste als de lezer bereid is om zich in te leven in de conventies van de grote negentiende-eeuwse roman. Ook de visie op man-vrouwrelaties moet je in haar tijd zien: dat gravin Ferraud, die in dit boek als een vilein, hebzuchtig secreet wordt voorgesteld, misschien niet eens veel te verwijten valt – in haar tijd had een weduwe immers veelal de keuze tussen hertrouwen en de bedelstaf, en dat ze daarna haar vermogen veilig probeerde te stellen is niet eens zo verwonderlijk – is een overweging die men destijds waarschijnlijk niet gauw zou hebben gemaakt. Deze passage spreekt in dat opzicht boekdelen: ‘De moraal van dit verhaal is dat een mooie vrouw nooit haar echtgenoot – en zelfs niet haar minnaar – zal herkennen in een man die rondloopt in een oude koetsiersjas, met een pruik als een ragebol en met afgetrapte laarzen.’
Balzac, die het woelige tijdperk van de restauratie na de Franse Revolutie schetste aan de hand van zijn tragische personage Chabert, de belichaming van de ondergang van een generatie trouwe aanhangers van Napoleon, stelt zich op als alleswetende verteller die graag in de zielen van zijn geesteskinderen kijkt. Het motto Show, don’t tell bestond duidelijk nog niet: ‘Deze indringende, woordeloze welsprekendheid, die ligt in een blik, een gebaar, in het zwijgen zelf, overtuigde Derville geheel en ontroerde hem hevig.’ Net zomin draaide Balzac zijn hand om voor een levenswijsheid (of tegeltjesspreuk, zoals kwatongen zouden zeggen) meer of minder: ‘Het ongeluk is een soort talisman die onze oorspronkelijke aard versterkt: het vermeerdert bij sommigen het wantrouwen en de slechtheid, zoals het de goedheid doet groeien van diegenen die een edelmoedige inborst hebben.’
Als chroniqueur van zijn tijd wordt Balzac trouwens nog steeds hoog aangeslagen in Frankrijk: zo werd hij uitgebreid geciteerd door topeconoom Thomas Piketty in diens standaardwerk Kapitaal in de 21ste eeuw, een boek waarin hij de processen blootlegt die vermogensongelijkheid veroorzaken. Kortom, laat u niet misleiden door de geringe omvang van Kolonel Chabert: het is een boek waarin enorm veel Franse (literatuur)geschiedenis is samengebald.
