Literair Nederland

Er zijn lezers en schrijvers die menen dat literatuur uit lagen bestaat. Met de oppervlakte nemen zij geen genoegen, er moet diep gegraven worden. In lagen kunnen lezers, alsof ze archeoloog zijn, heerlijk spitten en ze hebben ook nog de gelegenheid om hun vondsten te duiden door ze aan een of andere laag toe te schrijven. Lagen suggereren diepte en hun aanwezigheid biedt houvast in de nooit aflatende strijd tegen de oppervlakkigheid.

Misschien is het verhelderend om de gelaagde roman te vergelijken met lasagne. Een belangrijke eigenschap van lasagne is dat de laagjes afzonderlijk vaak helemaal niet zo bijzonder zijn, het is de combinatie die het geheel aantrekkelijk maakt. De goede lasagne vormt een geheel in de diepte, niet in de breedte. Maar wie recentelijk over paardenvlees gelezen of gehoord heeft, weet dat niet elke lasagne uitblinkt in kwaliteit. Voor lasagneliteratuur is dat helaas niet anders.

De korte roman De corrector van de Spaanse auteur Ricardo Menéndez Salmón is een voorbeeld van een lasagneroman. De eerste laag die we aantreffen is nogal dun en wordt gevormd door het verhaal van een corrector, Vladimir, die bezig is een vertaling van Dostojewski’s Duivels (ook wel vertaald als Boze Geesten) op fouten te controleren. Vladimir is getrouwd, heeft een kind verwekt bij een andere vrouw (waar zijn vrouw niets van weten mag) en zijn ouders leven nog. Vroeger is hij schrijver geweest, maar met zijn romans wil hij het liefst niets meer te maken hebben.

Dostojewski’s roman Boze Geesten is een roman over terroristen en dat brengt ons bij de tweede laag waarin de bomaanslagen in Madrid in 2004 beschreven worden. Deze aanslagen, waarbij 191 doden vielen, vonden drie dagen voor de Spaanse verkiezingen plaats. De regerende Partido Popular (PP) was bang dat de aanslag door veel kiezers als straf zou worden opgevat voor de Spaanse steun aan de Amerikaanse inval in Irak. In een poging om de publieke opinie in elk geval tot na de verkiezingen te beïnvloeden werd de ETA als belangrijkste verdachte genoemd, terwijl men heel goed wist dat de daders extremistische moslims waren. Ironisch genoeg verloor de PP de verkiezingen juist door deze poging tot misleiding van de publieke opinie en niet door de aanslagen zelf. Dat laatste punt speelt overigens geen rol in de roman. Ironie is niet aan Salmón besteed – helaas niet, ben je na afloop geneigd te zeggen.

Veel details over de aanslagen en hun nasleep krijgen we overigens niet te lezen. Vladimir krijgt het nieuws over de aanslagen en hun nasleep te horen via de T.V. en de telefoon, de hele roman komt hij zijn kamer niet uit. De gebeurtenissen in de buitenwereld zijn dan ook alleen een aanleiding om de eigen binnenwereld te verkennen. Dat brengt ons bij de derde en verreweg dikste laag, die wordt gevormd door zwaar aangezette beschouwingen.

Vladimir is ontzet door het gewelddadige nieuws en verbaast zich over de kalme voortgang van het dagelijkse leven. De leugens van de politici over de betrokkenheid van de ETA zijn aanleiding om eens flink te filosoferen over leugens, taal en feiten. Bij Salmón wordt liegen al gauw ‘perverteren van de werkelijkheid’ en hij komt met een onderscheid tussen ‘feiten-feiten, halve feiten en feiten die nooit hebben plaatsgevonden’. Wie zich wel eens serieus met filosofie bezig heeft bezig gehouden, merkt dat de schrijver het onderscheid tussen feit en bewering niet begrepen heeft, of niet de moeite waard heeft gevonden. Dat zou nog niet zo erg hoeven te zijn als het aardige gedachten en mooie zinnen zou opleveren, maar dat is helaas niet het geval.

Zo vind je behoorlijk wat wijsgerige dooddoeners in deze lasagne. Bijvoorbeeld dat het hele leven een grote leugen is. Let ook op hoe Salmón het formuleert:

‘Ons leven, ons hele leven, van zonsopgang tot het uur van de wolf, is één grote leugen, een schaduw, een intense schijnvertoning. Fjodor Dostojewski wist het. Albert Camus wist het. John Maxwell Coetzee (…) weet het ook.’

Het helpt ook niet dat Salmón te pas, maar vooral te onpas, met namen van bekende filosofen, schrijvers en kunstenaars strooit alsof het pepernoten zijn. Het noemen van al deze namen moet blijkbaar benadrukken dat het hier om verheven en bovendien serieuze zaken gaat. Dit idee gaat gaandeweg steeds meer irriteren en het is daarom maar goed dat deze roman dun is, nauwelijks 125 bladzijden.

De laagjes willen, afzonderlijk of in combinatie, geen enkel moment echt smaken. Het geheel is geschreven in een stijl die geforceerd ‘Literair’ aandoet – let op de hoofdletter. Salmón verliest zichzelf in een overspannen wens groots en verheffend te willen schrijven. Neem bijvoorbeeld de volgende zin waarin twee vergelijkingen over elkaar heen buitelen:

‘Ik kan zelfs met zekerheid zeggen dat veel van die gezichten zijn uitgedoofd als oude sterren en dat het spoor ervan in mijn leven me nu even onmogelijk te vertalen blijkt als een in het Hebreeuws geschreven tekst dat zou zijn.’

Ironisch genoeg maakt Salmón een fout die doet denken aan die van de Partido Popular in 2004.  De partij verloor de verkiezingen door acties die nu juist moesten verhinderen dat ze de verkiezingen verloor. Salmón maakt de fout zo graag een literaire roman te willen schrijven dat het resultaat als literatuur niet wil overtuigen. Het is veel te nadrukkelijk diepzinnig en indrukwekkend bedoeld en daardoor in toenemende mate ergerniswekkend flauw.

Het is bovendien merkwaardig hoeveel fouten er staan in een roman waarin de hoofdpersoon beroepshalve niets anders doet dan het opsporen van fouten in het werk van anderen. Om er een paar te noemen: Vladimir krijgt een telefoontje van zijn vriend en ‘begrijpt onmiddellijk dat er iets ernstigs aan de hand is’. Ongeveer een pagina later, als het gesprek nog nauwelijks verder is en er nog niets inhoudelijks is gezegd, breekt bij hem het inzicht door dat er ‘echt iets ernstigs is gebeurd’. Maar als hij dat aan het begin van het gesprek al gemerkt had, dan kan dat tweede inzicht niet veel voorstellen.

Regelrecht onjuist is dat Bloody Sunday in Belfast plaats vond, dat moet Derry zijn. En de zin  ‘Ik ben per definitie monogaam,’ is om meerdere reden onjuist. Monogaam is men niet enkel en alleen op grond van een definitie en bovendien blijkt Vladimir in het verleden helemaal niet monogaam te zijn geweest.

Ten slotte, en iets lastiger op te merken voor een corrector, is Salmóns gebrekkige kennis van wijsbegeerte. De gevolgtrekkingen die hij doet kloppen vaak niet en zijn methode lijkt er vooral uit te bestaan om eenvoudige zaken moeilijk voor te stellen, en ze met zwaar aangezette woorden te verheffen tot iets wat ze niet zijn. Dat bezwaar vat aardig samen wat er schort aan deze roman.

Ten slotte blijkt De corrector ook nog eens een afsluiting van een trilogie over ‘het Kwaad’ te zijn. Bijna zou je verzuchten dat dit teveel van het goede, niet het kwade is, maar bij nader inzien lijkt niet het goede of het kwade maar eerder de lelijkheid de boventoon te voeren. Misschien biedt een ouderwetse spaghettiwestern tegenwicht tegen deze lasagneroman. Maar daarover een andere keer.