Literair Nederland

Bliksemflitsen en gigantische wolkenformaties voor zover je kon zien. Vlieger Fabien berekende zijn kansen. Was het een lokale onweersbui? Het eerstvolgende vliegveld had gemeld dat er maar driekwart bewolking was. De verleiding was sterk om terug te keren en weer een hemel vol sterren binnen te vliegen, maar hij besloot door te gaan. Als het goed was, hoefde hij nog maar twintig minuten door dat zwarte beton te vliegen. De telegrafist schoof hem een briefje toe: ‘Waar zijn we?’ Fabien had graag een goed antwoord gegeven, maar hij antwoordde: ‘Geen idee. We vliegen op kompas door een het onweer’. De situatie werd snel slechter, ook het dichtstbijzijnde vliegveld meldde nu dat de weersomstandigheden dramatisch waren veranderd: ‘Orkaan, dertig meter per seconde, stortregens’. Fabien gaf de telegrafist een nieuwe opdracht: ‘Sein naar Buenos Aires: Aan alle kanten ingesloten. Stormgebied strekt zich uit over honderd kilometer. Zien niets meer. Wat moeten we doen?’

‘Wat moeten we doen?’ Vier woordjes die de kern vormen van Nachtvlucht, de klassieke novelle (of is het een kort verhaal?) die begin jaren dertig werd geschreven door Antoine de Saint-Exupéry, zelf piloot en journalist. Een verhaal als een vuistslag over de vlucht die eindigt in het niets. Vliegtuig plus bemanning vermist, nooit meer teruggevonden. Een voorafschaduwing van het eigen levensverhaal van de auteur: in 1944 stortte hij neer in de Middellandse Zee bij een verkenningsvlucht over het bezette Frankrijk. Zijn boek is zojuist opnieuw in het Nederlands vertaald en uitgebracht door Uitgeverij Bint te Amersfoort. In een bericht achterin het boek laat Bint weten dat de lezer op zijn website recensies en achtergronden kan vinden over het boek en bovendien biografische informatie over de schrijver. Helaas is dat een loze mededeling want er is niets van dien aard op de website te vinden. Gelukkig zijn we niet van de uitgeverij afhankelijk want Nachtvlucht hoort tot de top van de wereldliteratuur en is in alle toonaarden besproken en bezongen. Ook onder piloten, zoals we kunnen lezen in The Right Stuff van de Amerikaanse schrijver Tom Wolfe. Hij vertelt over de experimenten van testpiloot Yeager in de jaren vijftig om de geluidsbarrière te doorbreken met vliegtuigen die leken op ‘schoorstenen met vleugeltjes’. Levensgevaarlijk werk met glijvluchten, tuimelingen en draaibewegingen. Voor iemand die dergelijke risico’s loopt, schrijft Wolfe ‘was [er] maar één ding waar je aan kon denken, zoals Saint-Exupéry al had gezegd: Wat moeten we doen?’

Fabien vliegt zijn machine ’s nachts over Argentinie; hij brengt de post van Patagonië naar Buenos Aires. Daar wacht het vliegtuig naar Europa om de postzendingen verder te brengen. Bij zijn vertrek had hij met zijn vrouw uit het raam van hun appartement gekeken, de vriendelijke stad met haar vrolijke lichtjes en haar warmte. Hij had geglimlacht: ‘Die stad… al heel gauw zal ik er ver vandaan zijn. Het is prachtig, ’s nachts vertrekken. Je trekt de gashendel open en je start richting zuiden en tien seconden later keer je het landschap een halve slag om en vlieg je naar het noorden. De stad is dan niet meer dan een stuk zeebodem’. Mevrouw Fabien bezoekt de vluchtleiding op het vliegveld van Buenos Aires als haar man aldoor maar niet arriveert. De grote baas Rivière heeft met haar te doen, ze is net een paar maanden getrouwd, maar de gang van zaken in het hoofdkwartier is nauwelijks verstoord. Terwijl ze een kopje koffie drinkt en zich verontschuldigt voor haar ongerustheid, heeft de routine zich hersteld. ‘Het kaartje van de RB 903, het toestel van Fabien, hing op het prikbord al in het rijtje van niet-beschikbaar materieel’. Rivière is blij dat hij geen vluchten heeft afgelast, sterker nog, hij is innig tevreden dat hij een nieuwe vlucht de nacht in heeft gestuurd. ‘Overwinning… nederlaag… Die woorden betekenen niets. Het leven trekt zich niets aan van deze denkbeeldige voorstellingen en bereidt alweer nieuwe voor’.

Nachtvlucht lijkt een simpel avonturenverhaal, maar beeldt het menselijke drama in al z’n dimensies uit. Een impressionistisch meesterwerk, zoals Heart of Darkness of Moby Dick. James Salter, die als vechtpiloot in de Koreaanse oorlog actief is geweest en zich als schrijver een grote reputatie heeft verworven, zegt dat hij door Saint-Exupéry ‘verleid werd’. De auteur van Nachtvlucht was voor hem eerst vooral een cultureel icoon, later ook een inspirerende persoon van vlees en bloed. Het grote voorbeeld. ‘In such footsteps I would follow’, schrijft Salter.