Heeft feminisme een inleiding nodig? In het voorwoord vertelt Amerikaans schrijver, hoogleraar en sociaal en politiek activist bell hooks (1952-2021), die haar naam bewust met kleine letters schreef, dat ze een toegankelijk en vlot boek beoogde met Feminisme is voor iedereen. Ze wilde feminisme uitleggen aan een breed publiek. Daarmee toont ze meteen een pijnpunt: feminisme wordt amper onderwezen en feministische ideeën vinden eerder toegang in academische kringen. De ‘mainstream’ media geven feministisch-progressieve boodschappen maar weinig aandacht, klinkt het doorheen het boek. Na het voorwoord volgt er een inleiding die vertelt waarom ze van dit boek droomde. Zo lijkt het of het feminisme veel verantwoording nodig heeft en hooks niet met de deur in huis durft te vallen. Maar dan begint een troostrijk relaas waarin de auteur haar doel lijkt te bereiken. Ze vertelt de geschiedenis en de verschillende invalshoeken van het feminisme. Ze toont ideeën en uit kritiek, benadrukt zaken die het feminisme heeft bereikt en fileert de negatieve dingen die erover worden verteld. Een must voor onzekere tienermeisjes maar ook anderen die zich geklemd voelen in een patriarchaal systeem waarvan je jezelf niet mag zijn. Voor iedereen dus.
Seksisme
bell hooks zag het feminisme niet als anti-man. Ze vond seksisme het probleem. ‘Het feminisme is een beweging die een einde wil maken aan dat seksisme en aan seksistische uitbuiting en onderdrukking.’ Het patriarchaat is volgens hooks een andere benaming voor geïnstitutionaliseerd seksisme. Vrouwen kunnen net zo seksistisch zijn als mannen. Ze droomde van een wereld waarin iedereen het recht heeft zichzelf te zijn en waarin wederkerigheid de basis vormt voor onze interactie. Doorheen het boek krijgt deze boodschap gestalte, die hooks niet naïef maar juist genuanceerd vertelt. hooks pleitte voor waar welbevinden.
In de massamedia wordt feminisme gerepresenteerd door vrouwen die zich in de eerste plaats inzetten voor gendergelijkheid – zoals de beloning voor gelijk werk. Deze vrouwen zijn meestal wit en hebben het goed in materieel opzicht. hooks getuigt van een aantal scherpe inzichten tegen onrecht. Geregeld verwijst ze naar rassendiscriminatie, klassenstrijd en kapitalisme die voor haar onlosmakelijk verbonden zijn met het patriarchaat. Ze herhaalt deze inzichten te pas en te onpas en zo raak je er wel van doordrongen.
De feministische beweging raakte al gauw verdeeld, zo leert Feminisme is voor iedereen. Vrouwen dienen onder ogen te zien hoe vrouwen – door sekse, klasse en ras – andere vrouwen domineren en uitbuiten. Zwarte vrouwen werden niet de ‘sterren’ die in de massamedia in de belangstelling stonden. Witte vrouwen uit hogere klassen namen al snel de leiding, de rest werd volgeling.
Dit boek werd in 2000 geschreven, lang voor #MeToo uitbarstte, maar hooks toonde zich visionair. Was de Me Too beweging niet opgericht voor onbemiddelde, zwarte vrouwen? Hoor je hen nog in dit debat?
Revolutionair versus hervormingsgezind
Meestal waren zwarte vrouwen revolutionair-feministisch (zoals veel witte lesbische vrouwen). Maar patriarchale massamedia waren niet geïnteresseerd in de revolutionaire visie. Het revolutionair feminisme kreeg nooit media-aandacht. Volgens het beeld dat het grote publiek van de emancipatie heeft, willen vrouwen wat mannen hebben. Het hervormingsgezinde feminisme overschaduwde de oorspronkelijke radicale beginselen van het feminisme, dat opriep tot zowel hervorming als algehele herstructurering van de samenleving.
Zodra de meeste vrouwen, vooral bevoorrechte witte vrouwen, eenmaal economische macht binnen de bestaande sociale structuur hadden verworven, zagen ze het nut van revolutionair feminisme niet meer in. Dit mechanisme legt hooks zeer helder uit. Arme vrouwen worden nog steeds achtergesteld. Het witte superioriteitsdenken blijft bestaan. De kloof is groot.
Zolang vrouwen macht op basis van ras of klasse gebruiken om andere vrouwen te domineren, kan er geen volledig zusterschap bestaan. hooks roept op om een beweging te creëren die begint met kritische bewustwording. Vrouwen met klassenmacht mogen het feminisme niet gebruiken voor eigen gewin.
Radicaal feminisme verstevigt de politieke solidariteit tussen vrouwen en overschrijdt de valse grenzen van ras en nationaliteit. Vlot behandelt hooks verschillende onderwerpen, waardoor haar kernboodschap blijft klinken. De passage over arbeid ontkracht opnieuw een mythe van het feminisme. Vrouwen uit de arbeidsklasse met lage lonen zijn niet per definitie onafhankelijk en bevrijd. Witte hervormingsgezinde powerfeminsten steunen in feite het witte racistische patriarchaat. Het echte radicale feminisme is gestoeld op liefde, stelt hooks moedig. ‘Er is alleen echte hoop op emancipatie als we inzetten op sociale veranderingen die klasse-discriminatie bestrijden en ingaan tegen contractslavernij.’
Er bestaan nog niet veel onderzoeken die de positieve invloed op werkende vrouwen laten zien. Als vrouwen werken om steeds meer te kunnen consumeren in plaats van hun levenskwaliteit op elk niveau te verbeteren, leidt werk niet tot economische zelfstandigheid.
Het vrouwenlichaam dekoloniseren
Gedekoloniseerd feminisme kijkt in de eerste plaats wereldwijd naar de relatie tussen seksistische praktijken en het vrouwenlichaam. hooks durfde meisjesbesnijdenissen te koppelen aan levensbedreigende chirurgische cosmetische ingrepen in het Westen. Vraag is of ze hier aan cultuurrelativisme doet dan wel het superieure witte denken wil ontkrachten.
hooks sneed onderwerpen aan die intussen het debat af en toe hebben bereikt, zoals de langetermijngevolgen van een hysterectomie. In haar boek heeft ze het ook over kapitalistische investeerders in de cosmetica- en mode-industrie die vreesden dat het feminisme hun industrie te gronde zou richten. Ze kaart de ziekelijke obsessie met ons uiterlijk aan.
Ze schetst de geschiedenis van de verschillende invalshoeken van seksbeleving en kruidt ze met heldere conclusies. Na de seksuele bevrijding van de jaren ‘60 en ‘70 waren er mannen die profiteerden van bevrijde vrouwen. Ze dachten dat zij geen eisen stelden. Zo dreigt er altijd een vicieuze cirkel. Het begrip integriteit is zeer belangrijk. Helaas wist hooks al dat patriarchale porno in de massamedia is doorgedrongen in alle aspecten. Erotische verbeelding wordt nog steeds bepaald door seksistische archetypes. Vele heteroseksuele vrouwen denken nog steeds dat de betekenis of het belang van hun seksualiteit afhangt van het feit of mannen in hen geïnteresseerd zijn, wat een seksistisch idee is.
bell hooks schetst het denken vanuit het feminisme rond moederschap, borstvoeding, prostitutie, abortus, waarvan ze vond dat er te weinig getuigenissen van bestaan zoals Annie Ernaux liet zien met het Het voorval. hooks kaartte zaken aan die nog niets hebben verloren aan actualiteit. Ook rond prostitutie. Vaak somt ze verschillende visies neutraal op, dan weer neemt ze resoluut stelling. Het hoofdstuk over religie en spiritualiteit is interessant daar hooks op zoek ging naar godinnen. Ze ontkrachtte hier wel de bevrijdende mogelijkheid van het niet-religieuze, maar het was haar bedoeling een zo breed mogelijk publiek te bereiken en zelf had hooks wel wat met spiritualiteit.
Dit boek gaat verder dan politieke correctheid en moralisme, die snel als dooddoeners worden gebruikt om revolutionaire krachten te dempen. Deze vrouw sprak vanuit een onderdrukte groep en bleef onrecht aankaarten. Ze sprak over liefde in tegenstelling tot dwang en dominantie. Wie kan daar nu tegen zijn.
