Het zilveren bot is het eerste deel van de serie ‘Kyiv Mysteries’ van de Oekraïense schrijver Andrej Koerkov en verscheen nog voor de Russische inval. Het verhaal speelt zich af tijdens de Oekraïne-Sovjet Oorlog (1917-1921) in Kiev en het Rode Leger de stad heeft bezet. Samson Koletsjko is de hoofdpersoon, die door noodlottige omstandigheden bij de politie in dienst komt als rechercheur. Het is een door historische bronnen van de bolsjevistische geheime politie in Kiev geïnspireerde serie, met humor geschreven, maar toch doet denken aan de huidige gevechten met het Russische leger.
De eerste alinea van het boek is meteen al gruwelijk, maar zet – gelukkig – niet de toon voor de hele roman. Bovendien is het fictie, en dat is even wennen. Met een sabel splijt een ruiter van het Rode Leger het hoofd van Samson’s vader in tweeën en met een volgende houw slaat hij het rechteroor van Samson zelf eraf, hij kan het nog net uit een sloot vissen. Met een boer uit de omgeving brengt Samson het lijk van zijn vader naar een begrafenisonderneming: ‘Op dinsdag 11 maart 1919 werd er een streep gezet onder zijn oude leven.’ Het afgehakte oor zal in het boek terugkomen in veelal hilarische scènes. Samson bergt het oor op in een doosje, en de wond geneest langzaam. Het afgehakte oor zal hem uit benarde situaties redden door gesprekken te kunnen beluisteren die hij anders niet kon horen, tot en met de epiloog: ‘Toen besefte hij pas dat hij dit allemaal hoorde met zijn tweede, afgehakte oor.’
Dubbele moord in het huis van de kleermaker
De oorspronkelijke titel van het boek is Samson en Nadežda. Vertaald als Het zilveren bot, naar een voorwerp dat tegen het einde van het boek opduikt en een belangrijke rol speelt bij de ontknoping van het mysterie. Het tweede deel heet Samson en het gestolen hart, net als de oorspronkelijke Oekraïense versie. De vertaling van deze ‘Kyiv Mysteries’ is van de Vlaamse Melanie Zonderman. Af en toe duiken er een paar Vlaamse uitdrukkingen en woorden, ‘smoutebollen’, ‘als ze komaf zouden maken’, en ‘mijn nonkel’ op. Maar allez, dat is zeker geen probleem. Op het omslag van het boek staan twee vergelijkingen met bekende schrijvers als aanprijzing. Uit The Guardian: ‘De Oekraïense Murakami’, uit The Daily Telegraph: ‘Een post-sovjet Kafka’. De vergelijking met Murakami is begrijpelijk door het magisch realisme van het afgehakte oor, maar die met Kafka niet. Er is een mysterie, maar niet typisch kafkaësk.
Dit Kyiv mysterie is een dubbele moord die halverwege het boek voor de ogen van Samson Koletjko plaats vindt in het huis van een kleermaker. In zijn ouderlijk huis worden twee soldaten uit Zuid-Oekraïne ingekwartierd, die hij bovendien te eten moet geven. Hij leert via de weduwe van de huismeester Nadezjda kennen, die bij haar ouders woont en bij een gemeentelijke instelling werkt. Ze maken een wandeling en Samson beklaagt de soldaten die bij hem zijn ingekwartierd: ‘die missen hun dorp, hun grond! Het is niet goed om zoveel mensen van hun grond weg te halen…’. Nadezjda begrijpt dat want ‘honger naar de overwinning zou ons moeten helpen!’ Ze kijken dromerig naar de stad bij zonsondergang en zij heeft voor Samson een broodje uit de Rode Bakkerij(!) meegenomen.
Het eigenlijke mysterie
Het verhaal is voor een Westerse lezer met beperkte kennis van de Oekraïense geschiedenis al humoristisch, maar waarschijnlijk nog meer voor Oekraïeners en anderen die de historische verwijzingen zullen begrijpen. Het eigenlijke mysterie begint als de ingekwartierde soldaten stiekem zilveren voorwerpen meenemen uit het ouderlijk huis van Samson. Daarna wordt zijn vaders schrijftafel in beslag genomen en met paard en wagen naar het politiebureau gebracht. Samson rent achter de wagen aan omdat zijn vaders spullen nog in de laden van de schrijftafel zitten. De in het bureau aanwezige commissaris Najdjon, ‘in een oud groen uniformjasje en een blauwe uniformbroek’, geeft hem de opdracht een rapport te schrijven over de in beslag genomen bezittingen. Van dat rapport is Najdjon zo onder de indruk dat hij hem het voorstel doet in dienst te komen met als taak ’diefstallen te bestrijden en de orde te bewaken’. Hij krijgt dan ook bonnen voor de Sovjetkantine. Waarop Samson vraagt: ‘Krijg ik dan ook een wapen?’ ‘Natuurlijk’, antwoordt Najdjon. Vanaf dat moment beginnen de avonturen van rechercheur Samson.
Samson moet onderzoek doen naar de gestolen zilveren voorwerpen en ook moet hij op zoek naar de dader van de moord op de kleermaker die Samson bezocht. Daarbij ontkwam hij zelf ternauwernood aan de dood door een reddende actie van een meegekomen soldaat die wel werd doodgeschoten. Tijdens de begrafenis van de kleermaker en de soldaat houdt commissaris Najdjon een toespraak vanaf een ‘uit houten planken in elkaar geflanst podium’, waarbij hij zegt dat we ‘onze gevallen helden niet vergeten’ en dat we ‘jullie verheffen tot de rang van Rode martelaren.’ Alsof het hier gaat om een heldendood in plaats van een criminele daad. De toespraak lijkt letterlijk geplukt uit de archieven van de geheime dienst die Koerkov kon inzien. In Kiev breekt dan een opstand tegen het Rode Leger uit van groepen onder leiding van een ‘hetman’ (historische naam voor een kozakkenhoofdman). Commisaris Najdjon moet het gebouw van de veiligheidsdienst Tjeka verdedigen en roept ‘Vecht tot de dood’ als hij het politiebureau verlaat. Een oproep die doet denken aan Stalin’s opdracht voor hij zijn soldaten de Tweede Wereldoorlog instuurde.
Eigenaar zilveren bot
Een andere verhaallijn is de relatie tussen Samson en Nadezjda, die in het ouderlijk huis is komen wonen in een kamer van de overleden ouders van Samson. ‘Nadezjda’s ouders brengen de koffer en een kist met haar spullen op een kar.’ Nadezjda helpt hem met liefdevol advies als Samson aan zichzelf begint te twijfelen en als hij denkt dat hij ‘iets belangrijks en voor de hand liggends’ niet ziet, neemt zij hem bij zich in bed en troost hem.
In de kelder van de vermoorde kleermaker gaat Samson op zoek naar sporen van de moordenaar en ontdekt daar het in varkenshuid gewikkeld zilveren bot. Dit bot zal hem via een chirurg naar de eigenaar leiden en uiteindelijk naar de oplossing van de moord. Die eigenaar van het bot heet Jacobs en blijkt in het voorlaatste hoofdstuk van Vlaamse komaf te zijn. De ontknoping moet de lezer zelf ontdekken in dit eerste van Kurkovs mysterie- verhalen, dat eindigt met Samson die in bed ligt met de slapende Nadezjda. ‘Einde. Maar wordt vervolgd.’ Het derde deel is intussen verschenen. Een humoristische maar ook cynische verademing tussen alle realistische oorlogsverhalen in deze niet alleen voor Oekraïne zo gruwelijke tijd.
