De laatste roman van de gelauwerde schrijver van essays en romans en lid van de Académie Française, Amin Maalouf, heet Nos frères inattendus, vertaald als Een onverwachte broederschap.
Het is een filosofische parabel waarin Maalouf thema’s van zijn eerdere essays, zoals de een jaar eerder verschenen Schipbreuk der beschavingen, op een romaneske manier behandelt.
Overleven in een ineenstortende wereld is voor de mensheid prioriteit nummer één. Dat dit onder rampzalige omstandigheden onmogelijk voor iedereen haalbaar kan zijn, spreekt voor zich. Toch ziet Maalouf het als zijn taak als schrijver om deze imperfecte wereld niet alleen te analyseren en te begrijpen (wat hij in de eerste plaats in zijn essays nastreeft), maar ook om wanhoop te bestrijden en een uitweg te wijzen: ‘Le désespoir ne mène à rien, surtout pour un écrivain’ (Wanhoop leidt tot niets, al helemaal bij een schrijver). Hierop concentreert hij zich in zijn romans, en zeker in Een onverwachte broederschap.
Misschien is dat hoopgevende aspect nu juist de verklaring voor de over het algemeen zeer positieve waardering van Maaloufs romans; lezers houden nu eenmaal van verhalen met een happy end.
It was a dark and stormy night
Het verhaal begint uiteraard stormachtig. Op een piepklein eiland aan de Atlantische kust woont Alec Zander, tekenaar van politieke cartoons voor een aantal internationale kranten. Het is tegen achten ’s avonds, ‘buiten woedt de voorspelde storm’, Alec heeft zojuist een tekening afgerond, als plotseling de stroom uitvalt. Als hij doorkrijgt dat ook alle communicatiemiddelen op onverklaarbare wijze uitgeschakeld zijn vermoedt hij dat er iets ernstigs aan de hand is, namelijk ‘…een gruwelijke catastrofe van menselijke makelij…die een eind maakt aan een paar duizend jaar geschiedenis die we hebben geschreven’.
Immers, de dreiging van een nucleair conflict en grootschalig terrorisme hing al in de lucht en Alec vreest dat de ‘stomme klootzakken’ nu hebben doorgezet. Hij besluit deze gebeurtenis te gaan vastleggen in een schriftje, in eerste instantie bij wijze van laatste getuigenis.
Er volgen nog drie schriftjes, samen een dagboek van precies één maand, die deze roman vormen.
Alec blijft als schrijver van dit dagboek het vaak naïeve doorgeefluik van informatie die hem uit verschillende hoeken bereikt. Zo is er de raadselachtige veerman Agamemnon op het naastgelegen hoofdeiland met duidelijk een hogere missie. Hij is ‘in de verte van Griekse komaf’, ‘zit vol kennis en bruist van intelligentie’ en dus is er ‘een hechte band tussen ons beiden gegroeid’, stelt Alec.
De belangrijkste bron van informatie is echter Moro, een oude schoolvriend, jurist, ‘doorgestoten tot de hoogste regionen van de macht’, topadviseur van de president van de VS. Deze man doet herhaaldelijk zeer uitgebreid en nauwkeurig per telefoon verslag aan Alec van wat je zou vermoeden de meest geheime informatie is rondom militaire en politieke besluiten op het allerhoogste politieke niveau. Dit is beslist curieus te noemen, maar de lezer krijgt zo wel compacte en betrouwbare informatie, moet Maalouf gedacht hebben bij het schrijven.
A en E in de tuin van Eden
Eva is de enige andere bewoner van het minuscule eiland Antiochië en ook zij vult het verhaal voor Alec aan. Zij is schrijfster, weliswaar van slechts één, doch fabelachtige roman De toekomst woont niet meer op dit adres. Zij heeft zich uit walging van de mensheid op deze plek teruggetrokken en leidt een naar binnen gekeerd, solitair leven. Alec constateert teleurgesteld tijdens hun eerste kennismaking dat ‘.. de bitterheid en de drank haar schoonheid vroegtijdig [hebben] doen verleppen’. Dit verandert gaandeweg hun met tegenzin aangegane toenadering om de mysterieuze gebeurtenissen in de wereld te ontrafelen. Eva bloeit op en beiden beginnen ‘als herboren’ en in volmaakte harmonie uiteindelijk aan een nieuw avontuur, wat je als metafoor kan zien voor Maaloufs geloof in ‘de wereld opnieuw uitvinden’. Of je deze korte bocht ook als lezer serieus wil nemen is niet vanzelfsprekend.
Vrienden van Empedocles
Je neemt die bocht makkelijker als je van fantasy houdt. Er verschijnt namelijk uit het niets ineens een volk met een superieure beschaving, dat onze op drift geraakte wereld zegt te komen redden. Deze onverwachte broeders, die zich erop beroepen de erfenis van een bloeiperiode van het Oude Griekenland voort te zetten en die zich ooit van de rest van de mensheid hebben afgescheiden om het vuur van de klassieke oudheid door te geven en ‘onwetendheid terug te dringen’, hebben inmiddels hun eigen samenleving tot grote perfectie gebracht. Ze hebben een reusachtige voorsprong op de gewone stervelingen op zowel technologisch als intellectueel en moreel gebied. Desondanks hebben deze ‘onverwachte redders’ niet voorzien dat hun reddingsacties als vernederende machtsovernames en aantastingen van soevereiniteit zouden kunnen worden gezien en dat dit alles zich ook tegen hen kan keren. Toch blijkt de door de vrienden in het verschiet gelegde genezing van alle ziektes het paaimiddel waarmee de prioriteiten opnieuw gerangschikt worden en de mens zich wellicht toch laat civiliseren.
De wereld opnieuw uitvinden
Maalouf wordt in Frankrijk geprezen om zijn rijke, poëtische taalgebruik. De Nederlandse vertaling van Hans E. van Riemsdijk doet wat stijfjes, hoogdravend, ouderwets aan. Moeilijk te zeggen waarom voor dit register gekozen is; ook de beslissing om de naam Ève als Eva te ‘vernederlandsen’ – een niet alleen in de vertaalbranche ongebruikelijke maar voor de doorsnee lezer vast ook overbodige ingreep – blijft onduidelijk.
De stijl is vaak plechtig, de woordkeus en zinswendingen nogal archaïsch. Sommige melodramatische passages raken aan triviale literatuur: ‘Een paar avonden terug had ik haar weerstaan,…Vanavond was van toespelingen geen sprake meer; een dwingende eis was het. En de manspersoon was op hoffelijke wijze gezwicht…Ik heb me aan het naakte lichaam van mijn medeplichtige vastgeklampt zoals iemand zich vastklampt aan het leven. En dapper raakte ik buiten adem.’ (p.161-162)
Maar ook het verhaal zelf slaagt er niet in een serieuze boodschap en een wijze les aan de lezer mee te geven. Het profileert zich als een filosofische vertelling met diepzinnige overpeinzingen die onze wereld willen bevragen en kritiek leveren op onze ontspoorde maatschappij, maar dan wel in een kader dat rammelt van incoherenties en onlogica ’s. De maatschappijvisie van ‘de broederschap’ heeft veel losse einden. Leidt ze niet tot een soort robotisering van de mens wanneer zijn morele kompas zo feilloos is? Is het overwinnen van de dood, het (bijna) bereiken van onsterflijkheid inderdaad het hoogst wenselijke voor de mens? Wat voor wereld krijg je dan? Eentje waarin je alles al wel honderd keer voorbij hebt zien komen? Een hemel waarin je je dood verveelt? Moet de mens niet per definitie twijfelen, keuzes maken, schipperen tussen onvermijdelijke ellende en streven er het beste van te maken? Maalouf verzint een verhaal vol klassiek-hellenistische mythologische verwijzingen, maar schrijft daarmee nog geen klassieke literatuur.
